Chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc, nền tảng cho xuất khẩu bền vững
Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035, đánh dấu bước đi quan trọng trong lộ trình hiện đại hóa quản lý nông nghiệp, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và quốc tế.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa có quyết định ban hành Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035.
Theo Kế hoạch, ngay trong năm 2026, Bộ sẽ xây dựng thí điểm Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản, trước mắt áp dụng với quả sầu riêng, một trong những mặt hàng xuất khẩu tỷ USD của Việt Nam. Từ ngày 1/7/2026, hệ thống sẽ được đánh giá, hoàn thiện và triển khai đối với hầu hết các nông sản quan trọng làm thực phẩm, bảo đảm cung cấp đầy đủ thông tin tối thiểu về nông hộ, vùng sản xuất, quá trình sản xuất - thu hoạch và cho phép truy xuất thông qua mã QR.
Bên cạnh đó, Bộ sẽ ban hành chuẩn dữ liệu truy xuất nguồn gốc thống nhất trên phạm vi toàn quốc; thí điểm nhật ký vùng trồng, nhật ký canh tác, kiểm soát đầu vào; từng bước hoàn thiện cơ chế, chính sách và hạ tầng kỹ thuật nhằm bảo đảm hệ thống vận hành ổn định, an toàn và hiệu quả.
Giai đoạn 2027-2030, Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản sẽ được nâng cấp, hoàn thiện toàn diện, cho phép ghi nhận và quản lý thông tin xuyên suốt các khâu từ sản xuất, thu mua, sơ chế, đóng gói, vận chuyển đến phân phối. Dữ liệu truy xuất được kết nối, đồng bộ với Cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia và các cơ sở dữ liệu liên quan, hình thành một hệ thống liên thông hoàn chỉnh phục vụ quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Trên nền dữ liệu chuẩn hóa, ngành nông nghiệp sẽ từng bước triển khai các công cụ phân tích, giám sát, cảnh báo sớm; ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm và theo dõi thị trường. Đồng thời, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội về truy xuất nguồn gốc gắn với an toàn thực phẩm cũng được đẩy mạnh, hướng tới thay đổi căn bản thói quen sản xuất và tiêu dùng.
Tầm nhìn đến năm 2035, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt mục tiêu hoàn thiện toàn diện Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản, cập nhật đầy đủ tất cả sản phẩm, hàng hóa nông sản và vật tư nông nghiệp thuộc phạm vi quản lý; hình thành chuỗi truy xuất nguồn gốc khép kín, minh bạch, kết nối thông suốt với các hệ thống của địa phương và cơ sở dữ liệu quốc gia khác.
Sầu riêng “phép thử” của hệ thống truy xuất nguồn gốc
Việc lựa chọn sầu riêng làm mặt hàng thí điểm truy xuất nguồn gốc không phải ngẫu nhiên. Chỉ trong 11 tháng năm 2025, Trung Quốc đã chi gần 7,2 tỷ USD để nhập khẩu sầu riêng, trong đó Thái Lan và Việt Nam là hai nguồn cung chủ lực, chi phối gần như toàn bộ thị trường. Thái Lan vẫn là nhà cung cấp lớn nhất, song thị phần đã giảm xuống còn 50,39%. Ngược lại, nhập khẩu sầu riêng từ Việt Nam tăng mạnh, chiếm 49,33% tổng lượng nhập khẩu, mức cao nhất từ trước đến nay.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết, xuất khẩu sầu riêng Việt Nam có thể vượt mốc 4 tỷ USD trong năm 2026 nhờ sản lượng tăng 10-20% và nguồn cung ngày càng ổn định. Bên cạnh đó, Thái Lan, đối thủ lớn nhất của Việt Nam tại thị trường Trung Quốc, đang gặp khó khăn do thiên tai, lũ lụt tại các vùng trồng trọng điểm, chi phí logistics gia tăng, làm suy giảm năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, ông Nguyên cũng nhấn mạnh, để giữ vững và mở rộng thị phần một cách bền vững, sầu riêng Việt Nam không thể chỉ dựa vào lợi thế mùa vụ hay địa lý, mà cần một chuỗi sản xuất, xuất khẩu chuẩn mực, minh bạch, trong đó truy xuất nguồn gốc đóng vai trò then chốt.
Cùng với việc ra mắt Hệ thống truy xuất nông sản Việt Nam, thí điểm trên quả sầu riêng, Bộ đã ban hành Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035 sẽ mở rộng cho doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực nông nghiệp cùng tham gia, góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nâng cao niềm tin xã hội đối với chất lượng và nguồn gốc nông sản Việt Nam.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, sản xuất nông nghiệp trong nước hiện vẫn tồn tại nhiều hạn chế, quy mô sản xuất manh mún, chất lượng chưa đồng đều; nhận thức của một bộ phận người dân về sử dụng hóa chất, vật tư nông nghiệp còn chưa đầy đủ; liên kết trong sản xuất và tiêu thụ vẫn là “điểm nghẽn” lớn. Nếu những vấn đề này không được giải quyết căn cơ, lợi thế hiện tại rất dễ bị xói mòn khi thị trường siết chặt các rào cản kỹ thuật.
Riêng đối với truy xuất nguồn gốc, hiện nay, mô hình truy xuất nguồn gốc mới đang ở giai đoạn thí điểm, với sự tham gia của một số doanh nghiệp được lựa chọn nhằm thử nghiệm và hoàn thiện. Thách thức lớn nhất là làm sao thiết kế hệ thống đơn giản, dễ sử dụng, để người dân sẵn sàng tham gia, thay đổi thói quen ghi chép, cập nhật thông tin sau mỗi vụ sản xuất. Để tháo gỡ khó khăn này, hệ thống công nghệ đang được xây dựng theo hướng giảm tối đa thao tác cho người dùng, cho phép nhập liệu bằng giọng nói, tự động nhận diện và đồng bộ dữ liệu thông qua mã định danh.
Theo các chuyên gia trong ngành, truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà đang trở thành “giấy thông hành” để nông sản Việt Nam bước vào các thị trường lớn. Trong bối cảnh các nước nhập khẩu ngày càng siết chặt kiểm soát dư lượng, an toàn thực phẩm và minh bạch thông tin, bất kỳ vi phạm nào cũng có thể dẫn tới nguy cơ áp dụng các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến toàn ngành.
Vì vậy, Kế hoạch truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035 không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu trước mắt của thị trường, mà còn hướng tới xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu và ứng dụng số dựa trên truy xuất nguồn gốc. Trên nền tảng đó, ngành nông nghiệp có thể thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong dài hạn.
Hoàn thiện truy xuất nguồn gốc, vì thế, không chỉ là “bài toán công nghệ”, mà là bước đi chiến lược để nông sản Việt Nam khẳng định vị thế, chinh phục thị trường quốc tế bằng chất lượng, minh bạch và uy tín.
Hiệp hội Rau quả Việt Nam ước tính, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng năm 2025 của nước ta có thể đạt khoảng 4 tỷ USD, tăng mạnh so với mức gần 3,3 tỷ USD của năm 2024. Trung Quốc tiếp tục là động lực chính, chiếm tới hơn 94% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam.