Đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn
Mới đây, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo - Ảnh: TTXVN
Phát biểu tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, công tác nghiên cứu khoa học cơ bản là một nội dung rất quan trọng, không chỉ của ngành khoa học và công nghệ, mà còn là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong những thập niên tới.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá, nhận thức về vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản đã có bước chuyển rất quan trọng. Nếu trước đây, khoa học cơ bản được nhìn như hoạt động học thuật chuyên sâu của các viện, trường, thì hiện nay coi đây là nền móng tri thức của quốc gia; là cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, năng lực hoạch định chính sách và năng lực tự chủ phát triển trong dài hạn.
"Công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phải được đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ 21" - Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ.
Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED - cơ quan trực tiếp tài trợ cho nghiên cứu khoa học cơ bản thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, trong lịch sử phát triển khoa học và công nghệ của thế giới, mọi đột phá công nghệ lớn đều bắt nguồn từ những khám phá của khoa học cơ bản.
"Các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học hay vật liệu mới đều được xây dựng trên nền tảng tri thức do nghiên cứu cơ bản tạo ra" - PGS.TS Đào Ngọc Chiến cho hay.
Hoạt động nghiên cứu khoa học và công nghệ. Ảnh minh họa
Nhận định thông điệp "khoa học cơ bản là nền móng tri thức của quốc gia", trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển công nghệ chiến lược và kinh tế tri thức - là một thông điệp có ý nghĩa chiến lược rất sâu sắc, PGS.TS Đào Ngọc Chiến cho rằng, đối với Việt Nam, khi đặt mục tiêu phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thì đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn của quốc gia.
Khoa học cơ bản giúp hình thành nguồn nhân lực nghiên cứu trình độ cao, tạo ra các ý tưởng mới, mở ra các hướng công nghệ mới và nâng cao năng lực hấp thụ, làm chủ công nghệ tiên tiến của thế giới.
"Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước một lần nữa khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của khoa học cơ bản trong hệ sinh thái khoa học và công nghệ quốc gia. Đồng thời, tạo động lực để các cơ quan quản lý, các tổ chức nghiên cứu và cộng đồng khoa học tiếp tục kiên trì theo đuổi những nghiên cứu nền tảng có giá trị lâu dài" - PGS.TS Đào Ngọc Chiến nói.
Khuyến khích các ý tưởng nghiên cứu tiên phong
Trong phát biểu kết luận buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, phải coi con người là trung tâm của phát triển khoa học cơ bản. Muốn có nền khoa học mạnh thì trước hết phải có đội ngũ nhà khoa học mạnh; có hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và bảo vệ nhân tài khoa học.
Đồng thời yêu cầu, đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản. Chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; tập trung hậu kiểm, đánh giá chất lượng, kết quả và tác động dài hạn. Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học.
Là cơ quan trực tiếp tài trợ cho nghiên cứu khoa học cơ bản, PGS.TS Đào Ngọc Chiến cho rằng, bản chất của nghiên cứu khoa học, đặc biệt là nghiên cứu cơ bản, luôn gắn với rủi ro. Nhiều ý tưởng có giá trị lớn không thể bảo đảm thành công ngay từ đầu. Nếu cơ chế quản lý chỉ tập trung vào việc kiểm soát rủi ro mà không chấp nhận khả năng thất bại trong nghiên cứu thì rất khó tạo ra những kết quả mang tính đột phá.
PGS.TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia
Theo đó, việc đổi mới cơ chế tài trợ, chấp nhận rủi ro hợp lý và đánh giá kết quả dựa trên giá trị khoa học thực chất là định hướng rất phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây cũng là cơ sở quan trọng để các quỹ tài trợ nghiên cứu như NAFOSTED tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài trợ theo hướng cạnh tranh, minh bạch, dựa trên đánh giá đồng cấp quốc tế, đồng thời mở rộng các chương trình tài trợ cho những ý tưởng mới, những hướng nghiên cứu có tính tiên phong.
"Đặc biệt, với tư cách là cơ quan trực tiếp triển khai các hoạt động tài trợ nghiên cứu, chúng tôi rất vui mừng khi những định hướng lớn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã được cụ thể hóa ngay trong dự thảo Nghị định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia" - PGS.TS Đào Ngọc Chiến thông tin.
Nghị định xác định rõ nguyên tắc chấp nhận rủi ro khoa học, rủi ro công nghệ trong phạm vi có kiểm soát; quản lý hoạt động tài trợ dựa trên kết quả đầu ra và tác động; đồng thời cho phép Quỹ áp dụng các cơ chế tài trợ linh hoạt phù hợp với mức độ rủi ro của từng nhiệm vụ nghiên cứu.
Đây sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng để Quỹ triển khai các chương trình tài trợ, hỗ trợ mới theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, khuyến khích các ý tưởng nghiên cứu tiên phong, đột phá và tạo môi trường thuận lợi hơn cho các nhà khoa học mạnh dạn theo đuổi những vấn đề khoa học lớn, có tính thách thức cao.
"Khi nhà khoa học được trao quyền tự chủ cao hơn, được tin tưởng và được đánh giá trên kết quả khoa học thực chất, chúng ta sẽ có điều kiện tốt hơn để hình thành những công trình nghiên cứu có tầm ảnh hưởng quốc tế và những nền tảng tri thức phục vụ phát triển đất nước trong dài hạn" - PGS.TS Đào Ngọc Chiến nhận định.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã nêu rõ quan điểm, đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng, chú trọng nghiên cứu cơ bản, tiến tới tự chủ và cạnh tranh về công nghệ ở một số lĩnh vực Việt Nam có nhu cầu, tiềm năng, lợi thế.
Mục tiêu đến năm 2030 được xác định rất rõ: Kinh phí chi cho nghiên cứu phát triển (R&D) đạt 2% GDP; nguồn nhân lực nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo đạt 12 người trên một vạn dân; có từ 40 - 50 tổ chức khoa học và công nghệ được xếp hạng khu vực và thế giới; số lượng công bố khoa học quốc tế tăng trung bình 10%/năm; số lượng đơn đăng ký sáng chế, văn bằng bảo hộ sáng chế tăng trung bình 16 - 18%/năm, tỉ lệ khai thác thương mại đạt 8 - 10%.