Nhìn từ trên cao, công nghiệp miền Trung là một dải lửa nối các cảng nước sâu. Mười một khu kinh tế ven biển trải dọc bờ, bốn cực động lực là Nghi Sơn, Vũng Áng, Dung Quất và Nhơn Hội, tất cả đều bám biển và đều nghiêng về những ngành đốt năng lượng nhiều nhất: lọc hóa dầu, luyện thép, xi măng, nhiệt điện, hóa chất. Cơ cấu ấy không phải ngẫu nhiên. Khi quy hoạch vùng đặt mục tiêu nâng đóng góp của kinh tế biển lên khoảng 50% tổng sản phẩm trên địa bàn, thì những tổ hợp công nghiệp nặng gắn cảng chính là xương sống.
Khu vực cảng nước sâu tổ hợp sản xuất Formosa Hà Tĩnh.
Hai trung tâm năng lượng lớn nhất nằm ở hai đầu vành đai. Nhà máy lọc dầu Dung Quất tại Quảng Ngãi công suất hơn 6,5 triệu tấn mỗi năm, đáp ứng chừng 30% nhu cầu xăng dầu cả nước. Liên hợp lọc hóa dầu Nghi Sơn ở Thanh Hóa quy mô khoảng 10 triệu tấn mỗi năm, lo phần còn lại tới khoảng 35 – 40%. Cộng lại, hai nhà máy gánh khoảng 70% công suất lọc dầu quốc gia. Một vùng đất chiếm chưa tới một phần năm chiều dài đất nước lại nắm gần trọn năng lực lọc dầu, đó là điểm khởi đầu để hiểu vì sao năng lượng ở đây vừa là sức mạnh, vừa là gánh nặng.
Cực thứ hai là thép. Khu liên hợp sản xuất gang thép Hòa Phát Dung Quất trong Khu kinh tế Dung Quất là cơ sở tiêu thụ năng lượng lớn nhất toàn vùng, với 4.446.699 TOE (năm 2025) tương đương gần 4,45 triệu tấn dầu quy đổi. Một con số đủ để hình dung: chỉ riêng một nhà máy đã tiêu một lượng năng lượng ngang nhiều tỉnh cộng lại.
Đi sâu vào cấp tỉnh, bức tranh càng rõ. Riêng Thanh Hóa, danh sách cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm theo Quyết định số 814/QĐ-UBND ngày 24/3/2026 có 44 cơ sở, tiêu thụ tổng cộng hơn 7,38 triệu TOE mỗi năm. Trong đó, sáu cơ sở xi măng đã chiếm khoảng 29,3%, còn lại dồn vào lọc dầu, nhiệt điện và vật liệu xây dựng. Để dễ so sánh, mỗi TOE là một tấn dầu quy đổi và 7,38 triệu TOE là khối năng lượng mà một tỉnh công nghiệp nặng phải nạp vào mỗi năm chỉ để giữ các lò chạy.
Những con số ấy không chỉ nằm trên giấy. Chúng hiện ra ở đầu dây điện. Cường độ năng lượng của cả nền kinh tế Việt Nam năm 2022 vào khoảng 275 kgOE trên mỗi 1.000 USD tạo ra, một mức vẫn cao hơn đáng kể so với mặt bằng khu vực. Và trong tổng năng lượng tiêu thụ toàn quốc, công nghiệp chiếm khoảng 51,9%, là khối tiêu thụ lớn nhất. Miền Trung, với cơ cấu nghiêng hẳn về lọc dầu và luyện thép, hai ngành thuộc nhóm cường độ năng lượng cao nhất, gần như chắc chắn nằm ở mặt trên của mức bình quân ấy.
Vành đai công nghiệp miền Trung không nằm gọn trong một nhà cung cấp điện. Tổng công ty Điện lực miền Trung, (gọi tắt EVNCPC), chỉ quản lý 7 tỉnh thành từ Quảng Trị trở vào đến Khánh Hòa. Phần Bắc Trung Bộ phía bắc, gồm Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và các khu kinh tế Nghi Sơn, Vũng Áng, Hòn La, lại do Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) cấp điện.
Toàn cảnh Liên hợp Lọc hóa dầu Nghi Sơn.
Trên địa bàn EVNCPC, vai trò của khối công nghiệp hiện lên rất đậm. Điện thương phẩm toàn khu vực năm 2025 đạt khoảng 26,7 tỷ kWh, tăng từ mức 25,45 tỷ kWh của năm 2024. Sáu tháng đầu năm 2026 đã đạt 14,45 tỷ kWh, tăng 10,25% so với cùng kỳ. Trong miếng bánh ấy, nhóm Công nghiệp và Xây dựng chiếm khoảng 54 - 55% điện thương phẩm, gần gấp đôi nhóm dân cư vốn chỉ quanh 29 đến 30%. Nói cách khác, cứ hai kilowatt giờ bán ra ở miền Trung và Tây Nguyên thì có hơn một kilowatt giờ chảy thẳng vào nhà máy.
Sức ép ấy không trừu tượng. Đỉnh phụ tải của hệ thống điện miền Trung và Tây Nguyên lần đầu vượt mốc 100 triệu kWh mỗi ngày vào tháng 5 và 6 năm 2026.
Ngày 27/5/2026, sản lượng chạm 100,5 triệu kWh, công suất cực đại 4.777 MW, giữa đợt nắng nóng diện rộng. Hơn mười ngày sau, ngày 8/6/2026, con số leo lên 102,6 triệu kWh với công suất cực đại 4.904 MW, tăng 18,1% so với cùng kỳ năm trước. Và chỉ chưa đầy 3 tuần sau đó, ngày 24/6/2026, công suất cực đại đã đạt đạt 4.956 MW; sản lượng điện tiêu thụ cũng liên tục lập kỷ lục, đạt 104,5 triệu kWh.
Khu Kinh tế Dung Quất nơi có 2 dự án công nghiệp trọng điểm lớn của cả nước là Nhà máy lọc dầu Bình Sơn và Công ty CP Thép Hòa Phát Dung Quất.
Phần tăng vọt đến từ nhu cầu làm mát mùa nóng, nhưng cái nền vững và chạy suốt ngày đêm phía dưới lại là các lò lọc dầu, lò thép vận hành liên tục 24/7. Công nghiệp vừa là nền tiêu thụ, vừa là nơi cất giấu phần lớn dư địa tiết kiệm.
Nếu vành đai này ngốn năng lượng đến vậy, thì có bao nhiêu trong số đó đang bị lãng phí, và phần lãng phí ấy nằm ở đâu?
Câu trả lời nằm trong một dải số quen thuộc với giới kỹ thuật năng lượng. Tiềm năng tiết kiệm năng lượng của công nghiệp Việt Nam phổ biến ở mức 20 đến 35% tùy ngành, với một số khảo sát thuộc Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả nêu tới 30 đến 35% ở các ngành tiêu hao lớn. Đặt dải số ấy lên cơ cấu công nghiệp miền Trung, nơi tập trung đúng những ngành tiêu hao lớn nhất, thì phần năng lượng có thể tiết kiệm không phải con số nhỏ. Đó chính là những kilowatt ngủ quên: chúng đã được mua, đã được trả tiền, nhưng thoát ra ngoài qua xỉ nóng, khí thải, hơi nước, qua những động cơ chạy non tải và những hệ thống chiếu sáng lỗi thời, thay vì biến thành sản phẩm.
Gọi là "ngủ quên" bởi hai lẽ. Thứ nhất, phần lớn lượng năng lượng này thất thoát theo những đường đã biết rõ về mặt kỹ thuật, hoàn toàn có thể thu hồi. Ở tuyến lò cao luyện thép, năng lượng hữu ích chỉ vào khoảng 60%, phần còn lại đi theo xỉ, khí thải và quá trình làm nguội, đúng là nguồn nhiệt dư để phát điện. Thứ hai, dư địa ấy phân bố không đều: có những nhà máy đã thức tỉnh và biến nhiệt thải thành điện, lại có cả một lớp cơ sở vừa và nhỏ mà ở đó kiểm toán năng lượng và quản lý năng lượng vẫn còn hình thức. Bản đồ kilowatt ngủ quên, vì thế, cũng là bản đồ của khoảng cách.
Tại TP. Đà Nẵng, ông Nguyễn Văn Trừ, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP. Đà Nẵng cho hay, điện năng tiêu thụ của các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm chiếm khoảng 28,7% điện thương phẩm toàn thành phố. “Những lĩnh vực sản xuất công nghiệp tiêu hao năng lượng nhiều nhất có thể kể đến như Sản xuất sắt thép, sản xuất giấy, sản xuất gạch men, ước giải khát, sản xuất lốp ô tô và dệt may, sản xuất giày. Đây cũng là những ngày sẽ có dư địa tiết kiệm năng lượng lớn nhất”, ông Nguyễn Văn Trừ nói.
Ông Hồ Xuân Hòe, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Quảng Trị: Dư địa lớn nhất để cắt giảm mức tiêu hao năng lượng tập trung vào các ngành công nghiệp chủ lực, tiêu thụ nhiều điện năng. Tại tỉnh Quảng Trị, ngành sản xuất giấy và chế biến gỗ có dư địa tiết kiệm năng lượng lớn nhất, với mục tiêu đến năm 2030 là tiết kiệm 14% trên tổng tiêu thụ ngành; sau đó là ngành sản xuất xi măng, phấn đấu giảm 10,89%; các ngành như hóa chất (giảm 10%), dệt may (giảm 6,8%), và rượu, bia, nước giải khát (giảm 6%) cũng là những khu vực có biên độ cải thiện hiệu suất năng lượng rất đáng kể.
Theo lãnh đạo Sở Công Thương Quảng Trị, vốn và nhận thức là rào cản lớn nhất việc ứng dụng Công nghệ. Để đạt được mức tiết kiệm năng lượng như kỳ vọng, doanh nghiệp bắt buộc phải nâng cấp, cải tạo dây chuyền công nghệ đã cũ kỹ, lạc hậu. Tuy nhiên, việc đầu tư cải tạo, nâng cấp thiết bị dây chuyền công nghệ trong các ngành công nghiệp đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn, và đây chính là rào cản trực tiếp cho việc cải tiến công nghệ, áp dụng khoa học kỹ thuật trong khi nguồn lực tài chính đầu tư cho tiết kiệm năng lượng của doanh nghiệp lại đang rất hạn chế. Công nghệ có sẵn trên thị trường, nhưng thiếu vốn thì không thể mua và chuyển giao.
“Rào cản chủ quan và lớn nhất đó là nhận thức, mặc dù Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đã đi vào đời sống hơn 15 năm, nhưng nhận thức của doanh nghiệp trong việc sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả vẫn chưa cao. Việc xem nhẹ hiệu quả năng lượng khiến lãnh đạo doanh nghiệp không ưu tiên bố trí nguồn vốn cho các dự án cải tạo công nghệ”, ông Hồ Xuân Hòe nói.
Có một tầng ngủ quên thứ hai, kín hơn cả phần năng lượng thất thoát, đó là dữ liệu. Số liệu tiêu hao và tiết kiệm theo từng nhà máy phần lớn vẫn nằm trong báo cáo nội bộ doanh nghiệp và phụ lục các quyết định cấp tỉnh, chưa được số hóa và công khai. Thanh Hóa có Quyết định số 814/QĐ-UBND ngày 24/3/2026 công bố danh sách 44 đơn vị tiêu thụ năng lượng lớn nhất; Nghệ An có Quyết định số 785/QĐ-UBND ngày 09/3/2026 công bố danh sách 57 đơn vị tiêu thụ năng lượng lớn nhất; Hà Tĩnh công bố bảng cơ sở kèm mức TOE qua Quyết định số 829/QĐ-UBND ngày 04/4/2026 gồm 20 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm năm 2025; Huế công bố Quyết định số 904/QĐ-UBND ngày 18/3/2026 về 48 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm năm 2025; tỉnh Quảng Trị có Quyết định số 1668/QĐ-UBND ngày 6/5/2026 công bố 21 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm năm 2025, trong đó có 17 cơ sở sản xuất công nghiệp; Đà Nẵng có danh sách trọng điểm theo Quyết định số 1329/QĐ-UBND ngày 7/4/2026 với 111 cơ sở năm 2025, trong đó có 71 cơ sở công nghiệp; Quảng Ngãi có Quyết định số 190/QĐ-UBND ngày 30/3/2026 với 40 doanh nghiệp sử dụng năng lượng trọng điểm; hoặc Gia Lai đã có Quyết định số 404/QĐ-UBND ngày 29/1/2026 thông tin 65 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm. Mỗi địa phương đều có những quyết định về số cơ sở năng lượng trọng điểm nhưng chưa được số hóa liên thông, dữ liệu cũng chưa được thông tin công khai, và chưa ai gom lại thành một bức tranh đọc được.
Vành đai công nghiệp miền Trung là nơi cất giấu phần lớn dư địa tiết kiệm năng lượng của khu vực.
Khi không nhìn rõ từng cơ sở tiêu bao nhiêu và phí bao nhiêu, thì cả việc giám sát lẫn việc biểu dương hay nhắc nhở đều thiếu chỗ bấu víu. Đánh thức những kilowatt ngủ quên, vì thế, phải bắt đầu bằng việc thắp sáng dữ liệu. Tại TP. Đà Nẵng, việc này đã được nhiều doanh nghiệp chủ động triển khai thông qua lần tìm công đoạn tiêu hao nhiều năng lượng nhất để tối ưu hóa quản lý.
Ông Phan Chí Công, Trưởng phòng Kỹ thuật Cơ năng Công ty CP Cao su Đà Nẵng (Khu Công nghiệp Liên Chiểu, TP. Đà Nẵng) cho biết, hiện nay, tiêu thụ điện lớn nhất đang nằm ở khâu khu luyện. Khu vực này sử dụng những thiết bị, động cơ công suất rất cao. “Tất cả các thiết bị đều phục vụ cho sản xuất. Tuy nhiên, đối với những khâu tiêu hao năng lượng chúng tôi đang bố trí, sắp xếp khoa học để có thể tối ưu hơn hiệu quả sử dụng năng lượng”, ông Công nói.
Còn tại Công ty TNHH Ống Thép Hòa Phát Đà Nẵng (Khu Công nghiệp Hòa Khánh, TP. Đà Nẵng), ông Nguyễn Đức Tuấn, Giám đốc Công ty cho hay, công đoạn dây chuyền mạ kẽm tôn cuộn tiêu hao năng lượng nhiều nhất trong sản xuất. “Hiện chúng tôi đang tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm thời gian dừng máy không cần thiết để đảm bảo vận hành hiệu quả”, ông Tuấn chia sẻ.
Mỗi tháng, trừ đi 50% chi phí tiền điện từ tận dụng phát điện từ nhiệt dư, Công ty TNHH Ethanol Quảng Nam vẫn phải chi trả hơn 3 tỷ đồng tiền điện. “Công đoạn chưng cất và khử nước tiêu thụ nhiều năng lượng nhất do cần một lượng hơi lớn để sản xuất cồn nhiên liệu 99% (Ethanol E100) đạt tiêu chuẩn. Chúng tôi thường xuyên tối ưu chế độ vận hành, thu hồi nhiệt, kiểm soát hệ thống hơi và theo dõi định mức tiêu hao năng lượng nhằm nâng cao hiệu suất”, ông Phạm Văn Tĩnh, Phó Giám đốc nhà máy sản xuất Ethanol Quảng Nam cho hay.
Bản đồ vừa phác cũng đặt vào một thời điểm không thể trì hoãn. Khung pháp lý vừa được làm mới: Luật sửa đổi số 77/2025/QH15 có hiệu lực từ 1/1/2026, Nghị định 30/2026/NĐ-CP thay cho Nghị định 21/2011 hướng dẫn Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Quan trọng hơn với các cơ sở trọng điểm, Chỉ thị 09/CT-TTg ngày 19/3/2026 đã nâng yêu cầu tiết kiệm điện lên tối thiểu 3% mỗi năm, cao hơn mức 2% trước đó, đồng thời đặt mục tiêu giảm tiêu hao năng lượng trên GDP từ 1 đến 1,5% mỗi năm. Ngày 24/5/2026, Quyết định 924/QĐ-TTg phát động phong trào tiết kiệm năng lượng trên cả nước. Tiết kiệm năng lượng không còn là lời kêu gọi, mà đã thành chỉ tiêu có con số và có thời hạn.
Phía ngoài biên giới, một sức ép khác đang siết. Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới của Liên minh châu Âu (gọi tắt CBAM), bước vào giai đoạn chính thức từ 1/1/2026, đánh đúng vào sắt thép và xi măng, hai ngành chủ lực của vành đai miền Trung. Từ nay, mỗi tấn carbon thừa trong sản phẩm xuất khẩu đều có thể quy ra chi phí. Mà cách hạ phát thải bền vững nhất, rẻ nhất, lại chính là tiết kiệm năng lượng. Những kilowatt ngủ quên, nếu được đánh thức, không chỉ cắt hóa đơn điện mà còn giữ được thị trường.
Đó là lý do tuyến bài này khởi hành từ một tấm bản đồ, đi tìm những kilowatt ngủ quên và tìm cách đánh thức.