Khu thương mại tự do TP. Hồ Chí Minh: Đề xuất mô hình đa cực, liên thông

Ba mô hình quốc tế, ba cách tiếp cận

Chiều 7/9, Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh tổ chức Hội nghị tham vấn ý kiến về dự thảo Nghị quyết của HĐND Thành phố về Khu thương mại tự do, Khu logistics tích hợp triển khai Luật Phát triển đô thị.

Hội nghị thu hút sự tham gia của hơn 50 đại biểu, bao gồm đại diện các sở, ngành liên quan; các chuyên gia đầu ngành về pháp luật, kinh tế, logistics, thương mại quốc tế; đại diện các hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực logistics, cảng biển, thương mại điện tử, sản xuất, xuất nhập khẩu.

Chia sẻ tại hội thảo, PGS. TS. Hồ Thị Thu Hòa, Quyền Trưởng khoa Kỹ thuật và Quản lý công nghiệp, Trường Đại học Quốc tế - Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh cho hay, từ kinh nghiệm phát triển Khu thương mại tự do (FTZ) trên thế giới, hiệu quả của mô hình không chỉ nằm ở ưu đãi dành cho doanh nghiệp, mà còn phụ thuộc lớn vào cách tổ chức không gian, kết nối logistics và cơ chế quản trị.

Singapore là một ví dụ về mô hình quản trị phân tán nhưng liên thông dòng hàng. Thay vì tập trung toàn bộ hạ tầng vào một khu duy nhất, Singapore tổ chức 9 FTZ tại 5 khu vực địa lý, do 3 nhà khai thác vận hành. Mô hình này nổi bật ở khả năng kết nối giữa FTZ, cảng và hệ thống thủ tục điện tử.

Tại Thượng Hải, cơ chế phối hợp liên ngành cùng phương thức quản lý chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” giúp Shanghai FTZ đơn giản hóa thủ tục và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.

Một hướng tiếp cận khác được thể hiện tại Duisport (Đức), khi áp dụng mô hình “Landlord Port”, nhà nước phát triển hạ tầng, còn doanh nghiệp tư nhân khai thác các dịch vụ logistics.

Những kinh nghiệm này cho thấy, điểm quan trọng không chỉ nằm ở việc thành lập FTZ, mà ở cách tổ chức, kết nối và điều phối toàn bộ hệ sinh thái logistics.

Đề xuất mô hình đa cực, tích hợp

Từ những kinh nghiệm trên, PGS. TS. Hồ Thị Thu Hòa đề xuất TP. Hồ Chí Minh xây dựng mô hình FTZ đa cực, liên thông với các trung tâm logistics, cảng biển và khu sản xuất.

Trước hết, Thành phố cần một đầu mối đủ năng lực điều phối quy hoạch, đầu tư và logistics, kết nối các khu vực như Cát Lái, Cái Mép, Bình Dương (cũ) và các trung tâm logistics. Đây sẽ là “nhạc trưởng” giúp phân bổ và kết nối dòng hàng giữa các khu vực.

Cùng với đó là xây dựng hành lang vận chuyển hàng hóa bảo thuế trên nền tảng số, kết nối khu vực sản xuất với trung tâm tập kết và cảng cửa ngõ. Việc sử dụng niêm phong điện tử, GPS và dữ liệu thời gian thực có thể hỗ trợ giám sát hàng hóa trong quá trình vận chuyển.

Về đầu tư, thành phố có thể nghiên cứu mô hình “Landlord”, trong đó Nhà nước tập trung chuẩn bị quỹ đất và hạ tầng khung, còn doanh nghiệp đầu tư kho thông minh, tự động hóa và các dịch vụ logistics giá trị gia tăng.

Một giải pháp khác là cơ chế một cửa cho các dự án chiến lược, giúp doanh nghiệp giảm thời gian xử lý các thủ tục liên quan đến đầu tư, thuế, hải quan, xây dựng và hạ tầng.

Theo đề xuất, các giải pháp trên có thể được tích hợp thành mô hình quản trị đa cực tích hợp dựa trên cơ chế Landlord. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò hoạch định, điều phối, đầu tư hạ tầng và giám sát; doanh nghiệp đảm nhiệm hoạt động khai thác, cung cấp dịch vụ và phát triển các hệ thống logistics.

Mô hình này được kỳ vọng giúp TP. Hồ Chí Minh không chỉ hình thành các FTZ riêng lẻ, mà tạo được một hệ sinh thái thương mại - logistics liên thông, qua đó nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng và năng lực kết nối hàng hóa quốc tế.

Đồng quan điểm, ông Dương Minh Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại dịch vụ và Kho vận Viettel Post – TTC cho rằng, TP. Hồ Chí Minh mở rộng cần phát triển mạng lưới logistics đa cực, thay vì chỉ dựa vào một vài trung tâm đơn lẻ.

Theo ông Thắng, kho hàng cần chuyển từ chức năng lưu trữ sang xử lý dòng hàng; logistics phục vụ hoàn tất đơn hàng (fulfillment) và hạ tầng số cần được xem là những cấu phần của hệ thống logistics hiện đại. Cùng với đó, Nhà nước cần tạo khung hạ tầng kết nối và cơ chế điều phối, còn doanh nghiệp tham gia bằng vốn, công nghệ và năng lực vận hành.

Đặc biệt, Thành phố cần sớm xây dựng nền tảng bản đồ số và sàn kho vận, qua đó giúp nhận diện cung - cầu logistics theo thời gian thực, hỗ trợ doanh nghiệp và cơ quan quản lý trong quy hoạch, phân bổ nguồn lực.

Theo Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh, nội dung chính của dự thảo Nghị quyết của HĐND Thành phố về Khu thương mại tự do, Khu logistics tích hợp được bố cục thành 5 chương, 15 điều, quy định về trình tự, thủ tục thành lập, điều chỉnh ranh giới, diện tích; quản lý nhà nước; cơ chế, chính sách ưu đãi đầu tư, thuế, hải quan, đất đai, nhân lực chất lượng cao và quy định chuyển tiếp.

Việc sớm ban hành và tổ chức thực hiện hiệu quả Nghị quyết về Khu thương mại tự do, Khu logistics tích hợp sẽ tạo hành lang pháp lý quan trọng để TP. Hồ Chí Minh thu hút đầu tư chiến lược, phát triển hệ sinh thái logistics hiện đại, hình thành các cực tăng trưởng mới, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số giai đoạn 2026 - 2030, đưa Thành phố trở thành trung tâm thương mại, logistics và tài chính tầm cỡ khu vực và quốc tế.