Mảnh đất Thường Tín từ lâu nổi tiếng với nhiều làng nghề truyền thống, trong đó có khoảng 48-50 làng nghề được UBND Thành phố Hà Nội công nhận. Nổi bật với làng Hạ Thái (xã Hồng Vân), nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km về phía Nam, là một trong bảy điểm du lịch làng nghề tiêu biểu của Thủ đô, nổi tiếng với nghề sơn mài truyền thống. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, nghề cổ này vẫn được người dân nơi đây bền bỉ gìn giữ, không ngừng sáng tạo và phát triển đến tận ngày nay.
Không ai còn nhớ chính xác nghề sơn mài ở Hạ Thái hình thành từ khi nào, nhưng qua hai bức hoành phi câu đối sơn son thếp vàng còn lưu giữ tại đình làng, có thể khẳng định nghề đã xuất hiện từ khoảng thế kỷ XVII.
Một trong những công đoạn để làm ra một tác phẩm sơn mài. Ảnh: Nhật Chi
Người dân địa phương chia sẻ, sơn mài là sự kết tinh giữa chất liệu hội họa và bàn tay khéo léo, óc sáng tạo của người nghệ nhân, tạo nên nét đặc trưng riêng của sơn mài Việt Nam. Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua khoảng 12 công đoạn công phu, từ làm cốt, đánh vải, hom bó, nót, kẹp thí đến trang trí, vẽ họa tiết. Mỗi bước đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, góp phần tạo nên chiều sâu màu sắc và độ bền đặc trưng.
Ngoài giá trị thủ công mỹ nghệ, sản phẩm sơn mài được làm ra từ làng nghề Hạ Thái còn mang ý nghĩa biểu tượng, gắn bó mật thiết với kiến trúc tôn giáo và văn hóa, trở thành dấu ấn không thể thay thế trong đời sống tinh thần của người Việt.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi, chủ cơ sở sản xuất sơn mài Hồi Quyết và cũng là chủ tịch Hiệp hội làng nghề sơn mài Hạ Thái cho biết: “Tôi đã gắn bó với nghề hơn 50 năm rồi. Nghề này tôi được cha truyền lại, cứ thế mà giữ gìn và theo đuổi đến hôm nay. Tại đây, lực lượng lao động chủ yếu vẫn là những người từ 35-40 tuổi trở lên, nhiều người gắn bó với nghề đến tận 60-70 tuổi”.
Nhiều nghệ nhân đã gắn bó với nghề vì tình yêu và mong muốn được truyền lửa cho thế hệ sau. Ảnh: Nhật Chi
Nghề sơn mài đòi hỏi nhiều công sức, từ những công đoạn như mài nước, mài non kéo dài gần như cả ngày, đến việc hoàn thiện sản phẩm với độ tỉ mỉ cao. Chính sự vất vả ấy khiến nhiều người e ngại lựa chọn.
“Chỉ những ai chưa có công việc ổn định mới tiếp tục làm nghề. Còn với những người đã gắn bó lâu năm như chúng tôi, vì yêu nghề, vì đam mê nên vẫn kiên trì theo đuổi đến cùng”, bà Hồi chia sẻ và cho biết, hiện nay có 58% hộ dân làng Hạ Thái vẫn duy trì nghề sơn mài, còn lại đã chuyển sang ngành nghề khác. Số lao động trẻ tham gia làm nghề ngày càng ít, phần lớn lớp trẻ sau khi học xong phổ thông thường lựa chọn học tiếp hoặc tìm kiếm công việc khác, ít người quay lại với nghề truyền thống, chỉ một số ít trường hợp không theo đuổi được hướng đi khác mới trở về làm sơn mài.
Bà Hồi bày tỏ thêm, nhằm giữ gìn và phát triển nghề sơn mài, làng Hạ Thái đã triển khai nhiều chương trình, giải pháp để thu hút các nghệ nhân trẻ. Hằng năm, Hiệp hội làng nghề đều có chính sách hỗ trợ học viên, tạo điều kiện cho thợ trẻ nâng cao tay nghề, tham gia các hội chợ để quảng bá sản phẩm và mở rộng kết nối với thị trường tiêu thụ.
Phát triển du lịch tại làng nghề truyền thống
Năm 2020, làng sơn mài Hạ Thái được UBND Thành phố Hà Nội công nhận là điểm du lịch làng nghề, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc chuyển mình theo xu hướng phát triển mới của xã hội.
Nhờ sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương, người dân Hạ Thái đã chủ động mở rộng các mô hình sản xuất, kinh doanh, góp phần gia tăng độ nhận diện trên thị trường và thúc đẩy phát triển kinh tế làng nghề.
“Chủ yếu là làm theo hướng dịch vụ, có các đơn vị lữ hành hỗ trợ, đưa khách về đây tham quan và trải nghiệm. Đến thời điểm hiện tại, khách nước ngoài thường xuyên đến làng nghề để trải nghiệm thực tế và mua quà lưu niệm”, bà Hồi cho hay.
Theo bà, cơ sở của nghệ nhân Trần Công Dũng (Dũng Dị Art Studio) là một trong những cơ sở phát triển du lịch thành công nhất của làng. Mỗi ngày Dũng Dị Art Studio đón hàng trăm lượt khách, phần lớn là các bạn trẻ và du khách nước ngoài. Đến với cơ sở, khách tham quan được ngắm nhìn các tác phẩm sơn mài và tự tay làm thử các công đoạn để tạo ra sản phẩm.
“Lứa trẻ như chúng mình cũng rất yêu và muốn tìm hiểu về các sản phẩm của làng nghề truyền thống nhưng hiếm có nơi còn duy trì được. Vì thế khi đến Hạ Thái, chúng mình cảm thấy rất thú vị, được trải nghiệm thực tế và hiểu được câu chuyện đằng sau những tác phẩm nghệ thuật. Đó là niềm vinh dự và sự may mắn của chúng mình. Mình mong rằng làng sẽ tiếp tục phát huy những giá trị truyền thống lâu đời vốn có tới bạn bè quốc tế”, bạn Nguyễn Quỳnh Nga (23 tuổi), khách hàng tới tham quan làng Hạ Thái bộc bạch.
Các tác phẩm mang đậm bản sắc văn hoá Việt Nam. Ảnh: Nhật Chi
Với thế mạnh là chất liệu hội họa mang đậm bản sắc Việt, Hạ Thái ngày càng thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu và trực tiếp trải nghiệm làm tranh sơn mài, qua đó góp phần tạo nguồn thu, mở rộng thị trường và kích cầu phát triển kinh tế cho làng nghề.
Tại làng Hạ Thái, các tổ hợp tác cũng thông qua các đơn vị trung gian để phân phối sản phẩm trong và ngoài nước. Sản phẩm sơn mài của làng được xuất khẩu sang các thị trường quốc tế như: châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số quốc gia khác từng bước mở rộng thị trường, nâng cao giá trị sản phẩm, thúc đẩy hội nhập và giao thương quốc tế.
Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, làng sơn mài Hạ Thái đang đứng trước nguy cơ mai một khi lực lượng lao động trẻ ngày càng thưa vắng, nhiều hộ dân chuyển hướng mưu sinh. Tuy nhiên, bằng tình yêu nghề và sự chủ động đổi mới, người dân nơi đây đang từng bước tìm hướng đi mới thông qua phát triển du lịch trải nghiệm và mở rộng thị trường, góp phần vừa gìn giữ giá trị truyền thống, vừa tạo động lực phát triển bền vững cho làng nghề.