Luật Đấu thầu (sửa đổi): Tăng tự chủ phải đi cùng kiểm soát

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, chiều 23/10, các đại biểu thảo luận tại Tổ 6 (gồm Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên và tỉnh Tây Ninh) về các dự án luật, trong đó có dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi). Theo dự thảo, khi được thông qua Luật có hiệu lực từ ngày 01/3/2027, thay thế Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 cùng các luật sửa đổi, bổ sung.

Sửa tổng thể để luật ổn định, dễ áp dụng

Thảo luận tại tổ, đại biểu Nguyễn Hồng Việt (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên), Giám đốc Bệnh viện Lão khoa - Y học cổ truyền tỉnh Hưng Yên cho biết, Luật Đấu thầu năm 2023 đã được sửa đổi, bổ sung 5 lần chỉ trong hai năm. Mỗi lần sửa đều tháo gỡ được một số điểm nghẽn, song các quy định ngày càng phân tán. Do đó, cần sửa đổi tổng thể là cần thiết để luật ổn định, dễ áp dụng.

Đại biểu đánh giá cao Điều 19 với 11 hình thức lựa chọn nhà thầu, trong đó bãi bỏ chào hàng cạnh tranh và mua sắm trực tiếp do trùng bản chất, đồng thời luật đã bổ sung thêm 2 hình thức mới mà trước đây chỉ quy định ở nghị định, nay được đưa vào Luật thành hai hình thức là đàm phán cạnh tranh và chào giá trực tuyến.

Đồng tình với định hướng tăng phân cấp, đại biểu Nguyễn Thị Thanh Bình (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên) lưu ý, việc đơn giản hóa thủ tục phải đi đôi với cạnh tranh thực chất, kiểm soát xung đột lợi ích và trách nhiệm giải trình. Nếu Điều 3 chỉ nêu nguyên tắc công khai, minh bạch, hiệu quả mà thiếu yêu cầu có thể kiểm tra, quyền tự chủ dễ bị hiểu thành giảm trách nhiệm kiểm soát.

Về hồ sơ mời thầu, khoản 2 Điều 28 cho phép nêu nhãn hiệu theo nhóm, xuất xứ theo nhóm nước, trong khi khoản 3 cấm đặt điều kiện hạn chế nhà thầu. Theo đại biểu, cách làm này vẫn có thể gây bất lợi cho hàng hóa tương đương của doanh nghiệp trong nước. Đại biểu đề nghị, ưu tiên mô tả hàng hóa bằng công năng, tiêu chuẩn kỹ thuật; viện dẫn nhãn hiệu chỉ là ngoại lệ có lý do xác đáng.

Chia sẻ rủi ro với nhà thầu, minh bạch giá gói thầu

Cùng thảo luận, đại biểu Lê Công Đỉnh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Long An (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh) thống nhất với nguyên tắc ưu tiên điều ước quốc tế, thỏa thuận vay ODA. Tuy nhiên, theo đại biểu, khoản 4 Điều 38 và khoản 5 Điều 42 cho phép pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực quy định khác về ký kết, thực hiện hợp đồng, có thể ảnh hưởng tính thống nhất của Luật Đấu thầu. Đại biểu đề nghị, luật cần xác định rõ những luật chuyên ngành nào được quy định khác hoặc thiết kế luật theo hướng có điều khoản "trừ trường hợp Luật Đấu thầu có quy định khác".

Đồng tình với chủ trương xây dựng luật khung, giao Chính phủ quy định hạn mức, tiêu chí chỉ định thầu, đại biểu đề nghị, dự thảo quy định rõ cơ chế giám sát sau đấu thầu đủ nghiêm ngặt để tránh trục lợi dựa trên hạn mức.

Đại biểu đánh giá, hình thức đấu thầu trước tại Điều 30 là phù hợp, giúp chủ động triển khai dự án trước một bước, rút ngắn đáng kể thời gian với các phần việc như tư vấn, giải phóng mặt bằng. Song, tại khoản 3 Điều 30 quy định, nếu dự án không được phê duyệt hoặc thỏa thuận vay nước ngoài không được ký kết mà không thể bố trí được vốn khác, chủ đầu tư hủy thầu và không phải bồi thường chi phí liên quan đến tham dự dự thầu của nhà thầu. Theo đại biểu, quy định này đẩy toàn bộ rủi ro về phía doanh nghiệp, cần xem xét thêm.

Đại biểu đề nghị theo hướng chủ đầu tư vẫn được hủy thầu nhưng phải thanh toán chi phí thực tế hợp pháp nhà thầu đã bỏ ra để chuẩn bị hồ sơ dự thầu, với điều kiện hồ sơ hợp lệ và trong mức trần chi phí nêu tại hồ sơ mời thầu; trừ trường hợp bất khả kháng từ phía nhà tài trợ nước ngoài. “Cách làm này vừa bảo vệ ngân sách, vừa giúp nhà thầu yên tâm, góp phần thu hút các nhà thầu lớn”, đại biểu nói.

Về giá gói thầu tại điểm b khoản 1 Điều 27, được xác định căn cứ kết quả thẩm định giá, báo giá, giá niêm yết, đại biểu cho biết, nhiều địa phương đã vướng khi thẩm định giá hàng hóa đặc thù, trang thiết bị y tế, phát sinh rủi ro pháp lý. Đại biểu đề nghị, luật quy định thứ tự ưu tiên áp dụng các căn cứ xác định giá gói thầu, làm cơ sở thẩm định, kiểm toán minh bạch, tránh tùy ý chọn phương pháp cho giá cao nhất gây thất thoát ngân sách.

Bài toán tự chủ mua sắm và tự chủ thanh toán

Từ thực tiễn bệnh viện tuyến tỉnh, đại biểu Nguyễn Hồng Việt cho biết, các cơ sở y tế từng thiếu thuốc, thiếu vật tư chủ yếu do quy trình, thủ tục và tâm lý sợ sai. "Chậm một gói thầu xây dựng thì chậm tiến độ công trình; còn chậm một gói thầu thuốc, chất lượng điều trị bị ảnh hưởng", đại biểu nói.

Theo đại biểu, điểm d khoản 1 Điều 3 cho bệnh viện tự bảo đảm chi thường xuyên được tự quyết định mua sắm, nhưng khoản 3 Điều 35 lại để việc thanh toán bảo hiểm y tế cho Chính phủ quy định. Tại bệnh viện do đại biểu phụ trách, nguồn thu từ quỹ bảo hiểm y tế chiếm 90%. Nếu nghị định yêu cầu có kết quả đấu thầu đầy đủ mới được thanh toán, quyền tự chủ "chỉ còn trên giấy", do đó, đại biểu đề nghị quỹ bảo hiểm y tế thanh toán theo giá mua thực tế hợp pháp, không vượt giá tham chiếu, phần chênh lệch cơ sở tự chịu.

“Tự chủ phải đi cùng công khai kết quả trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và chịu thanh tra, kiểm toán, như ý kiến thẩm tra đã nêu” đại biểu nói.

Chiều 23/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội thảo luận ở tổ về các dự án: Luật Đấu thầu (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, Luật Thuế thu nhập cá nhân; Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất).