Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, thương mại điện tử đã vượt qua vai trò của một kênh bán hàng bổ trợ để trở thành trụ cột phân phối mới của nền kinh tế. Tuy nhiên, đi cùng với sự tăng trưởng nhanh là những “khoảng trống trách nhiệm” ngày càng bộc lộ rõ như hàng giả, hàng kém chất lượng len lỏi trên sàn; người bán ẩn danh; dữ liệu cá nhân bị khai thác trái phép và ranh giới trách nhiệm giữa các bên còn mờ nhạt.
Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho biết, môi trường số với đặc trưng mở, tốc độ phát triển nhanh và tính xuyên biên giới đã tạo ra áp lực chưa từng có đối với công tác quản lý nhà nước. “Các hành vi gian lận ngày càng tinh vi, có thể dễ dàng thay đổi thông tin, ẩn danh hoặc chuyển sang nền tảng khác trong thời gian ngắn, khiến việc phát hiện và xử lý vi phạm gặp nhiều khó khăn”, bà Hà nhấn mạnh.
Thực tế cho thấy, khác với mô hình thương mại truyền thống, hệ sinh thái thương mại điện tử không chỉ bao gồm người bán và người mua mà còn gắn với hàng loạt cấu phần như thanh toán số, logistics, nền tảng công nghệ và cả các hoạt động quảng bá qua KOL, KOC. Sự đan xen này khiến trách nhiệm không còn tập trung ở một chủ thể duy nhất mà phân tán, thậm chí bị “đẩy qua đẩy lại” giữa các bên khi xảy ra tranh chấp.
Thương mại điện tử trở thành trụ cột phân phối mới của nền kinh tế. Ảnh minh họa
Một trong những thách thức lớn nhất là sự đa dạng của chủ thể tham gia. Từ cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ đến các doanh nghiệp xuyên biên giới, tất cả đều có thể dễ dàng tiếp cận thị trường thông qua vài thao tác đăng ký đơn giản. Điều này tạo ra một thị trường sôi động, nhưng đồng thời cũng khiến công tác quản lý gặp khó khi thiếu công cụ nhận diện, phân loại và kiểm soát hiệu quả.
Không chỉ dừng lại ở vấn đề hàng hóa, rủi ro về dữ liệu cá nhân đang nổi lên như một “mặt trận mới”. Mỗi giao dịch trực tuyến đều kéo theo việc cung cấp thông tin như họ tên, địa chỉ, số điện thoại, thậm chí là dữ liệu thanh toán. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, những dữ liệu này có thể bị khai thác, mua bán hoặc sử dụng vào mục đích lừa đảo.
Bà Lê Thị Hà cho biết, bảo vệ dữ liệu cá nhân đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với các nền tảng thương mại điện tử. Các đơn vị này phải công khai chính sách bảo mật, chỉ thu thập thông tin khi có sự đồng ý của người dùng và sử dụng đúng mục đích. Đồng thời, hệ thống pháp lý mới về dữ liệu đang từng bước hoàn thiện nhằm tạo “lá chắn” cho người tiêu dùng trong môi trường số.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm mà còn phải tái cấu trúc cách tiếp cận quản lý, chuyển từ phương thức truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu và công nghệ. Đây chính là tiền đề cho sự ra đời của Luật Thương mại điện tử năm 2025, với trọng tâm là làm rõ và siết chặt trách nhiệm của từng chủ thể trong hệ sinh thái.
Luật Thương mại điện tử năm 2025 được xây dựng trong bối cảnh thị trường đã bước sang giai đoạn phát triển mới, nơi quy mô giao dịch lớn, tốc độ nhanh và mức độ rủi ro cao hơn. Điểm đáng chú ý nhất của luật là chuyển từ tư duy “khuyến khích phát triển” sang “phát triển có kiểm soát”, trong đó trách nhiệm của các bên được xác lập rõ ràng hơn.
Theo bà Lê Thị Hà, một trong những điểm mới quan trọng là yêu cầu các nền tảng thương mại điện tử phải xác thực thông tin người bán thông qua định danh điện tử, lưu trữ dữ liệu giao dịch và sẵn sàng cung cấp thông tin khi cơ quan quản lý yêu cầu. Đây được xem là bước tiến quan trọng nhằm chấm dứt tình trạng người bán ẩn danh - nguyên nhân cốt lõi của nhiều hành vi gian lận.
Bên cạnh đó, luật cũng siết chặt yêu cầu về minh bạch thông tin hàng hóa. Các chủ thể kinh doanh phải cung cấp đầy đủ thông tin về nguồn gốc, xuất xứ, điều kiện kinh doanh, đặc biệt đối với các nhóm hàng hóa nhạy cảm như thực phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng. Quy định này không chỉ bảo vệ người tiêu dùng mà còn tạo sân chơi công bằng cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính.
Người bán, KOL, KOC - những người tham gia quảng bá và thúc đẩy tiêu dùng, cũng phải chịu trách nhiệm về nội dung giới thiệu sản phẩm. Ảnh minh họa
Một điểm nhấn khác là việc mở rộng phạm vi quản lý đối với các nền tảng xuyên biên giới. Trong bối cảnh hàng hóa từ nước ngoài có thể dễ dàng tiếp cận người tiêu dùng trong nước, việc thiết lập cơ chế kiểm soát phù hợp là điều cần thiết để tránh thất thu thuế, gian lận thương mại và cạnh tranh không lành mạnh.
Thực tiễn triển khai thời gian qua cho thấy, việc siết trách nhiệm nền tảng không chỉ dừng ở quy định mà đã được cụ thể hóa bằng các hành động mạnh mẽ. Năm 2025, cơ quan quản lý đã phối hợp với các lực lượng liên ngành xử lý khoảng 250 website, ứng dụng có dấu hiệu vi phạm; đồng thời yêu cầu các sàn thương mại điện tử gỡ bỏ gần 48.000 sản phẩm và chặn hơn 13.700 gian hàng vi phạm. Những con số này phản ánh quyết tâm “làm sạch” môi trường kinh doanh trực tuyến, đồng thời cho thấy quy mô và mức độ phức tạp của vi phạm.
Tuy nhiên, luật không chỉ đặt gánh nặng lên cơ quan quản lý hay nền tảng, mà còn mở rộng trách nhiệm tới toàn bộ hệ sinh thái. Người bán, KOL, KOC - những người tham gia quảng bá và thúc đẩy tiêu dùng, cũng phải chịu trách nhiệm về nội dung giới thiệu sản phẩm. Việc cung cấp thông tin sai lệch, thổi phồng công dụng hay quảng cáo không đúng sự thật sẽ không còn là “vùng xám” như trước.
Ở chiều ngược lại, người tiêu dùng cũng được khuyến khích đóng vai trò chủ động hơn. Việc lựa chọn nền tảng uy tín, kiểm tra thông tin sản phẩm và phản ánh kịp thời các hành vi vi phạm sẽ góp phần hình thành cơ chế giám sát xã hội. “Chỉ khi tất cả các bên, từ nền tảng, người bán đến người tiêu dùng cùng nâng cao trách nhiệm, chúng ta mới có thể xây dựng được một môi trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn và phát triển bền vững”, bà Lê Thị Hà nhấn mạnh.
Luật Thương mại điện tử là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý, khung pháp lý đang dần đi trước, định hình lại trật tự thị trường và tạo nền tảng cho thương mại điện tử phát triển lành mạnh trong giai đoạn tới.