Một luật sửa 4 luật ngành Công Thương - Bài 3: Đo được sức mạnh nền tảng số mới giữ được cạnh tranh

Năm 1916, trong tác phẩm "Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản", Lênin nhắc lại một kết luận của Mác mà giới kinh tế học đương thời cố lờ đi: "Tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền". Hơn một thế kỷ sau, quy luật ấy dường như đang lặp lại ở một nơi Lênin chưa thể hình dung: thị trường thương mại điện tử, nơi hai sàn được báo chí dẫn lại là chiếm hơn 97% doanh thu.

Năm 2026, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương hai lần phải vào cuộc, làm việc với nền tảng số về phí. Với Shopee, sau khi Ủy ban yêu cầu rà soát chương trình "Duy trì hiển thị" dự kiến áp dụng từ ngày 29/5, ngày 27/5 doanh nghiệp gửi báo cáo và chủ động đề xuất hoãn triển khai. Với Grab, ngày 8/9, sau phản ánh của một số đối tác tài xế, Ủy ban gửi giấy mời làm việc, đề nghị doanh nghiệp giải trình và cung cấp tài liệu về giá cước, phí, chiết khấu và các khoản khấu trừ đối với tài xế; các ứng dụng gọi xe khác cũng được đề nghị cung cấp thông tin. Vụ việc đang được rà soát, xác minh. Ở một lĩnh vực khác, ngày 20/8, VETC và Viettel Money tạm dừng thu phí ví điện tử sau phản ứng của khách hàng và đề nghị của Cục Đường bộ Việt Nam.

Người bán, tài xế, người dùng được lợi khi doanh nghiệp tự điều chỉnh. Nhưng tự lùi không phải công cụ pháp lý: không ràng buộc, không có cơ chế theo dõi nếu khoản phí quay lại dưới hình thức khác. Đến nay, chưa vụ nào trong số này đi đến quyết định xử lý theo Luật Cạnh tranh.

Chiều ngày 20/10, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được Chính phủ trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2 theo Tờ trình số 713/TTr-CP ngày 18/9/2026, đặt đúng mục tiêu: xử lý nghiêm các hành vi phản cạnh tranh trong nền kinh tế số và các mô hình kinh doanh mới. Thước đo sức mạnh của nền tảng số lần đầu được viết thành điều khoản cụ thể.

Bài học Lênin rút từ Mác không phải lời phủ nhận cạnh tranh. Đó là lời nhắc rằng thị trường cạnh tranh cần một Nhà nước giữ luật chơi, nếu không chính cạnh tranh sẽ sinh ra độc quyền. Thị trường số đi con đường ấy nhanh hơn thị trường hàng hoá truyền thống, vì mỗi người dùng mới làm nền tảng hấp dẫn thêm với người dùng tiếp theo.

Số đo của Việt Nam năm 2026 cho thấy điều ấy. Hai sàn Shopee và TikTok Shop được báo chí dẫn lại là chiếm 56,04% và 41,31% tổng doanh thu thương mại điện tử, cộng lại hơn 97%; số này chưa rõ đơn vị đo gốc. Bộ Công Thương không đưa thị phần nhưng mô tả cùng hiện tượng: với các nền tảng quy mô lớn, "mức độ phụ thuộc của người bán tương đối cao, khả năng chuyển đổi sang nền tảng khác còn hạn chế". Báo cáo của Bộ phục vụ kỳ họp gọi tên khó khăn: "khó kiểm soát thuật toán và hành vi ép phí, hạn chế cạnh tranh của các nền tảng số lớn (như những nền tảng gọi xe hay các sàn thương mại điện tử)".

Vụ Shopee cho thấy ví dụ về cơ chế cụ thể. Chương trình "Duy trì hiển thị" vận hành theo cơ chế "tự động trích một tỷ lệ nhất định từ doanh thu đơn hàng thành công của người bán để nạp vào tài khoản dịch vụ hiển thị trên nền tảng", mức tiêu chuẩn 1% (chưa gồm thuế giá trị gia tăng), người bán có thể chọn tới 50%, khấu trừ trước khi doanh thu về tài khoản người bán.

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia yêu cầu Shopee "phải rà soát kỹ lưỡng cơ sở áp dụng và các tác động có thể phát sinh của chương trình nêu trên đối với cộng đồng nhà bán hàng trên nền tảng". Ủy ban đồng thời đề nghị các nền tảng số trung gian bán lẻ khi điều chỉnh chính sách phí "cần bảo đảm tính minh bạch, hợp lý, không tạo ra gánh nặng bất hợp lý cho nhà bán hàng, không làm méo mó cạnh tranh hoặc gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến người tiêu dùng".

Chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế, xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi, minh bạch đã được thể hiện nhất quán trong nhiều nghị quyết quan trọng. Tại hội thảo ngày 16/6/2026, Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia Trịnh Anh Tuấn đã dẫn các nghị quyết của Bộ Chính trị, gồm: Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/1/2025 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới; Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 về định hướng phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong giai đoạn mới. Các nghị quyết đều "nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi, minh bạch".

Tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, chiều 20/10, trình bày Báo cáo thẩm tra về dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung 4 luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, tạo môi trường đầu tư kinh doanh cạnh tranh lành mạnh, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số.

Luật Cạnh tranh 2018 đã góp phần quan trọng trong việc hình thành và bảo vệ môi trường cạnh tranh công bằng, lành mạnh. Từ năm 2024 đến hết tháng 7/2026, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia ban hành quyết định xử lý 25 vụ việc cạnh tranh liên quan đến 27 doanh nghiệp, tổng tiền phạt hơn 6,92 tỷ đồng. Trong đó, 4,6 tỷ đồng là xử phạt hành vi cạnh tranh không lành mạnh, hơn 2,32 tỷ đồng là xử phạt vi phạm quy định về tập trung kinh tế. Toàn bộ số tiền phạt nằm ở hai nhóm này; chưa có khoản nào cho hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh hay thỏa thuận hạn chế cạnh tranh.

Báo cáo của Bộ Công Thương phục vụ kỳ họp cho thấy cùng xu hướng. Trong 16 vụ việc đã và đang điều tra, chỉ 1 vụ liên quan đến lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, thuộc lĩnh vực bưu chính; 13 vụ cạnh tranh không lành mạnh, chủ yếu là đưa thông tin gian dối. Như vậy, dù phản ánh về phí sàn thương mại điện tử và chiết khấu của ứng dụng gọi xe xuất hiện liên tục, đến nay chưa có vụ lạm dụng vị trí thống lĩnh nào trong môi trường số được kết luận.

Nguyên nhân một phần nằm ở chính luật. Luật hiện hành đã có ngưỡng: doanh nghiệp có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan bị coi là có vị trí thống lĩnh. Cái khó là thị phần ấy được tính bằng doanh thu, doanh số, số đơn vị hàng hóa bán ra hay mua vào.

Theo bà Hoàng Thị Thu Trang, Phó Thủ trưởng Cơ quan Điều tra vụ việc cạnh tranh (Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia), các tiêu chí truyền thống như "doanh thu, sản lượng hay thị phần không còn phản ánh đầy đủ" sức mạnh thị trường của nền tảng số. Luật sư Nguyễn Anh Tuấn, Công ty Luật LNT, cũng cho rằng, Luật Cạnh tranh hiện hành được xây dựng trên mô hình kinh doanh truyền thống nên đang bộc lộ hạn chế khi xử lý các vụ việc liên quan đến nền tảng số.

Bộ Công Thương nêu rõ lý do phải sửa: các quy định hiện hành về xác định thị trường liên quan, thị phần và sức mạnh thị trường "chưa phản ánh đúng bản chất cạnh tranh trong môi trường số - nơi có sự xuất hiện của các thị trường "giá bằng không" (zero-price), hiệu ứng mạng lưới và vai trò then chốt của dữ liệu". Với một nền tảng hai phía, thị phần tính theo cách cũ không trả lời được câu hỏi then chốt: người bán còn lựa chọn nào khác hay không.

Kết luận Hội nghị lấy ý kiến đối với dự án Luật hôm 6/3, ông Trịnh Anh Tuấn - Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh quốc gia nêu yêu cầu "tránh áp dụng máy móc mô hình pháp luật nước ngoài, đồng thời, bảo đảm các quy định cụ thể, rõ ràng để doanh nghiệp dễ áp dụng". Học có chọn lọc thì phải biết các nước đang làm gì. Bảng 1 đặt bốn quyết định năm 2026 cạnh nhau.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy ba cách tiếp cận trong kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh của các nền tảng số. Liên minh châu Âu (EU) áp dụng cơ chế quản lý từ sớm, đặt ra các nghĩa vụ cụ thể đối với những nền tảng đáp ứng tiêu chí về quy mô và vị thế trên thị trường, đồng thời xử phạt khi phát hiện vi phạm. Ủy ban châu Âu đã xử lý các hành vi ưu tiên dịch vụ của chính nền tảng trong lĩnh vực mua sắm, khách sạn, vận tải và hạn chế quyền tự do giới thiệu, quảng bá ưu đãi của các nhà phát triển ứng dụng, với hai khoản phạt lần lượt là 460 triệu euro và 430 triệu euro. Trong khi đó, Trung Quốc chủ yếu xử lý hành vi vi phạm theo pháp luật chống độc quyền, với các mức phạt lớn. Hàn Quốc kết hợp xử lý vi phạm với cơ chế cho phép doanh nghiệp chủ động đề xuất biện pháp khắc phục, nhưng cơ quan cạnh tranh có quyền từ chối nếu phương án không đáp ứng yêu cầu.

Ở nước ta, vụ Shopee khép lại bằng việc doanh nghiệp tự hoãn, không có văn bản ràng buộc. Ở Hàn Quốc, tự khắc phục là một thủ tục: doanh nghiệp đưa ra gói bồi hoàn hoặc cải thiện hành vi, cơ quan cạnh tranh cân nhắc rồi mới khép vụ việc. Khác biệt nằm ở chỗ, cam kết có được ghi nhận, giám sát và có hậu quả nếu bị phá vỡ hay không.

Theo Tờ trình số 713/TTr-CP, với Luật Cạnh tranh, dự thảo có 07 nhóm nội dung sửa đổi, hoàn thiện; 08 nội dung bổ sung; 02 nội dung lược bỏ; đơn giản hóa 02 thủ tục hành chính. Tờ trình chỉ ra ba vướng mắc từ thực tiễn: vai trò trung gian, giúp sức, hỗ trợ thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh; các hành vi mới phát sinh trên thị trường; việc đồng bộ với quy trình xử phạt vi phạm hành chính. Bảng 2 xếp các điểm sửa chính theo bản dự thảo trình Quốc hội.

Bốn nội dung sửa đổi đầu tiên trong dự thảo Luật Cạnh tranh đánh dấu bước tiến đáng kể so với Luật Cạnh tranh năm 2018, nhất là trong việc nhận diện và kiểm soát các hành vi hạn chế cạnh tranh trên môi trường số. Việc bổ sung quy định cấm hành vi giúp sức mở rộng phạm vi xử lý đối với các tổ chức, cá nhân tạo điều kiện cho hành vi vi phạm cạnh tranh. Quy định xác định thị phần dựa trên số lượng và giá trị giao dịch qua nền tảng giúp cơ quan quản lý đánh giá chính xác hơn vị thế của các sàn thương mại điện tử, thay vì chỉ căn cứ vào doanh thu từ phí dịch vụ của chính nền tảng. Đồng thời, việc bổ sung các yếu tố đánh giá sức mạnh thị trường như khả năng kiểm soát dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới và rào cản chuyển đổi nền tảng giúp làm rõ mức độ phụ thuộc cũng như khả năng lựa chọn của người bán. Đáng chú ý, dự thảo bổ sung các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường gắn với đặc thù kinh tế số, như ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của chính nền tảng; hạn chế người dùng chuyển sang nền tảng khác; hạn chế quyền tiếp cận, sử dụng dữ liệu của người dùng hoặc khai thác dữ liệu của đối tác để cạnh tranh với chính đối tác đó. Đây là những hành vi chưa được quy định cụ thể trong Luật Cạnh tranh năm 2018.

Tập trung kinh tế cũng được sửa. Với 175 hồ sơ tiếp nhận trong 9 tháng và 43 hồ sơ đang thẩm định, việc các khái niệm như "nhóm doanh nghiệp liên kết" chưa được định nghĩa từng là lý do kéo dài giao dịch, như đại diện Công ty Luật Bích Thanh Giao nêu. Dự thảo đã định nghĩa nhóm doanh nghiệp liên kết, liên doanh, và quy định khi hết thời hạn thẩm định sơ bộ mà Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia chưa ra thông báo kết quả thì việc tập trung kinh tế được thực hiện.

Phía nền tảng muốn luật giữ hậu kiểm. Bà Nguyễn Liên, đại diện Google, đề nghị dự thảo "duy trì chế độ hậu kiểm (expost) theo đúng tinh thần truyền thống của Luật Cạnh tranh Việt Nam" và tránh "vô tình áp đặt các nghĩa vụ (ex-ante)". Đây là ý kiến của một bên có lợi ích liên quan. Bản trình Quốc hội chọn đường giữa: giữ hậu kiểm làm trục, không đặt nghĩa vụ trước cho nhóm nền tảng chạm ngưỡng như châu Âu, nhưng bổ sung tiêu chí đo sức mạnh và liệt kê cụ thể các hành vi lạm dụng đặc thù của môi trường số để hậu kiểm làm được việc.

Hướng sửa đã đúng với yêu cầu hoàn thiện thể chế kinh tế số. Ba điểm sau quyết định thước đo mới có dùng được ngay khi luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027 hay không.

Điểm thứ nhất: cách dùng 16 yếu tố cần được hướng dẫn rõ. Báo cáo thẩm tra sơ bộ ngày 27/8 lưu ý "một số nội dung cốt lõi được Chính phủ nhận diện là 'khoảng trống' thể chế nhưng chưa được giải quyết hoặc thể hiện rõ trong dự thảo", đề nghị "xây dựng công cụ pháp lý đủ khả năng quản lý cạnh tranh trong bối cảnh xuất hiện các mô hình và phương thức kinh doanh mới".

Bản trình Quốc hội đã có câu trả lời ở tầng luật: danh mục yếu tố cụ thể tại khoản 1 Điều 26 và hai phương pháp tính thị phần mới tại khoản 1 Điều 10. Nhưng khoản 1 Điều 26 chỉ quy định sức mạnh thị trường đáng kể được xác định "căn cứ vào một số yếu tố", không nói yếu tố nào nặng hơn, cần bao nhiêu yếu tố; khoản 1 Điều 10 cho chọn "một hoặc một số" phương pháp tính thị phần. Thiếu hướng dẫn, mỗi vụ việc sẽ phải tranh luận lại từ đầu về cách đo. Văn bản hướng dẫn nên nêu cách kết hợp các yếu tố, ngưỡng định lượng tham chiếu và dữ liệu giao dịch mà nền tảng phải cung cấp khi được yêu cầu. Danh mục cũng chưa gọi tên quyền kiểm soát thuật toán xếp hạng, hiển thị, trong khi vụ Shopee cho thấy đây chính là chỗ khoản phí được gắn vào.

Tại phiên thảo luận Tổ 3 chiều 20/10, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho biết Chính phủ sẽ chỉ đạo hoàn thiện, cập nhật dự thảo các nghị định, thông tư đi kèm với những nội dung mới sửa trong luật.

Điểm thứ hai: cơ chế cam kết khắc phục nên được luật hoá thay cho tự lùi. Với hành vi điều chỉnh phí, dự thảo đã có công cụ: áp đặt giá bất hợp lý, áp đặt điều kiện giao dịch bất hợp lý (điểm b, điểm d khoản 1 Điều 27). Nhưng các công cụ ấy chỉ dùng được khi đã xác định doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh, tức là sau một cuộc điều tra. Ở giai đoạn trước đó, nếu doanh nghiệp không lùi, hoặc lùi rồi quay lại, cơ quan cạnh tranh lại bắt đầu từ đầu.

Bản trình Quốc hội chưa có thủ tục để nền tảng đề nghị cam kết khắc phục, công khai nội dung, có thời hạn giám sát, để cơ quan cạnh tranh chấp nhận hoặc bác bỏ như cách Hàn Quốc vừa làm. Cùng với đó, có thể nghiên cứu nghĩa vụ thông báo trước và giải trình khi nền tảng thay đổi phí, chiết khấu, điều kiện hiển thị áp với số đông người bán, đúng với điều Uỷ ban Cạnh tranh Quốc gia đã đòi ở Shopee.

Điểm thứ ba: thời hiệu 5 năm cần cơ sở và cách tính rõ. Bản trình Quốc hội bổ sung Điều 94a, quy định thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính về cạnh tranh là 05 năm, giao Chính phủ quy định thời điểm tính thời hiệu. Bà Nguyễn Thị Ngọc Anh, Công ty Luật Toàn cầu ATA, nêu thời hiệu thông thường theo Luật Xử lý vi phạm hành chính là 1 năm, một số trường hợp 2 năm, đề nghị "làm rõ cơ sở pháp lý và tính cần thiết".

Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu đề nghị cân nhắc quy định thống nhất trong dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) "để tránh quy định về xử lý vi phạm hành chính tản mát trong các luật khác nhau". Thảo luận tại Tổ 3 chiều 20/10, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) đề nghị quy định ngay trong luật nguyên tắc xác định thời điểm tính thời hiệu, phân biệt hành vi vi phạm đã kết thúc với hành vi đang tiếp diễn. Nếu giữ 5 năm, cơ quan soạn thảo cần số đo thời gian trung bình một vụ điều tra lạm dụng vị trí thống lĩnh trong môi trường số.

Cạnh tranh tự do đẻ ra tập trung; Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa giữ cho tập trung không thành chèn ép. Theo bảng đối chiếu dư luận của Báo Công Thương, ba tháng qua, chủ đề cạnh tranh trên thị trường số có 88 bài trên 50 đầu báo. Dư luận đã đo xong. Thước đo cũng đã có trong dự thảo. Còn một mốc thời gian cần tính: theo khoản 3 Điều 6 dự thảo, vụ việc đang điều tra, xử lý trước ngày luật có hiệu lực vẫn áp dụng Luật Cạnh tranh 2018. Văn bản hướng dẫn sẵn sàng cùng lúc với luật, thủ tục cam kết rõ ràng và thời hiệu có cơ sở sẽ giúp thước đo mới dùng được ngay, để lần tới cơ quan cạnh tranh không phải chờ nền tảng tự lùi.

Còn nữa....