Bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới là một trong những chính sách an sinh quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi cho bên thứ ba khi xảy ra tai nạn giao thông. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, không ít chủ phương tiện vẫn giữ tâm lý mua bảo hiểm chỉ để đối phó với lực lượng chức năng khi kiểm tra giấy tờ. Một trong những nguyên nhân cốt lõi của thực trạng này là người dân chưa nhìn thấy rõ giá trị thực chất và tính lan tỏa của dòng tiền phí bảo hiểm sau khi đóng góp.
Trong bức tranh đó, việc nâng cao hiệu quả hoạt động của Quỹ Bảo hiểm xe cơ giới không chỉ là nhiệm vụ quản trị nội bộ của ngành bảo hiểm, mà còn là thước đo trực tiếp để củng cố niềm tin xã hội đối với chính sách bảo hiểm bắt buộc.
Bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới là một trong những chính sách an sinh quan trọng.
Phát huy giá trị nhân văn, khắc phục những hạn chế
Quỹ Bảo hiểm xe cơ giới được hình thành từ nguồn đóng góp của các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ triển khai nghiệp vụ bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới, với tỷ lệ trích nộp 1% tổng doanh thu phí bảo hiểm thực thu. Về mặt thiết kế chính sách, đây là định chế tài chính mang tính nhân văn cao, bù đắp những khoảng trống mà hợp đồng bảo hiểm thương mại thông thường không thể chi trả. Cụ thể, quỹ thực hiện chi hỗ trợ nhân đạo cho các nạn nhân tử vong hoặc thương tật nghiêm trọng trong các vụ tai nạn giao thông mà không xác định được xe gây tai nạn, xe không tham gia bảo hiểm hoặc các trường hợp thuộc diện loại trừ trách nhiệm bảo hiểm. Bên cạnh đó, nguồn lực của quỹ còn được phân bổ cho công tác đề phòng, hạn chế tổn thất tai nạn giao thông đường bộ thông qua việc tài trợ xây dựng các công trình cảnh báo tại các điểm đen giao thông và tổ chức tuyên truyền nâng cao ý thức người tham gia giao thông.
Khung pháp lý hiện hành, đặc biệt là Nghị định số 67/2023/NĐ-CP của Chính phủ quy định về bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới, đã tạo ra những bước tiến đáng kể nhằm tháo gỡ các rào cản hành chính cho hoạt động của quỹ. Theo quy định này, mức chi hỗ trợ nhân đạo đã được nâng lên đáng kể, đồng thời quy trình hồ sơ yêu cầu hỗ trợ cũng được tinh giản theo hướng giảm bớt các giấy tờ xác minh phức tạp từ cơ quan chức năng trong trường hợp bất khả kháng. Những điều chỉnh này thể hiện nỗ lực của cơ quan quản lý nhà nước trong việc đưa nguồn lực của quỹ đến với người dân nhanh chóng và thực chất hơn.
Tuy vậy, trên thực tế triển khai, hiệu quả hoạt động của Quỹ Bảo hiểm xe cơ giới vẫn đối diện với không ít thách thức. Vấn đề lớn nhất hiện nay nằm ở độ phủ thông tin và khả năng tiếp cận của người dân đối với nguồn quỹ. Tại nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, thân nhân của các nạn nhân trong các vụ tai nạn do phương tiện không rõ danh tính gây ra thường không biết đến sự tồn tại của quỹ để nộp hồ sơ đề nghị hỗ trợ. Sự thiếu hụt thông tin này vô tình làm giảm tính kịp thời của chính sách, khiến dòng tiền nhân đạo chưa phát huy hết công suất phục vụ xã hội như kỳ vọng ban đầu.
Cùng với đó, công tác phối hợp giữa Ban điều hành quỹ, các doanh nghiệp bảo hiểm, lực lượng cảnh sát giao thông và chính quyền cơ sở ở một số nơi vẫn thiếu tính đồng bộ. Quá trình thu thập tài liệu chứng minh tai nạn giao thông để hoàn thiện hồ sơ chi hỗ trợ nhân đạo đôi khi còn kéo dài do vướng mắc trong việc trích lục hồ sơ vụ việc tại cơ quan điều tra. Ngoài ra, hoạt động chi cho công tác đề phòng, hạn chế tổn thất tai nạn giao thông tuy đã triển khai tại nhiều tỉnh, thành phố nhưng vẫn cần sự đánh giá định lượng rõ ràng hơn về hiệu quả kéo giảm tai nạn sau khi lắp đặt hệ thống biển báo, gờ giảm tốc hay gương cầu lồi, tránh tình trạng đầu tư dàn trải hoặc thiếu duy tu bảo dưỡng.
Minh bạch hóa, đẩy mạnh truyền thông
Để Quỹ Bảo hiểm xe cơ giới thực sự trở thành điểm tựa tin cậy, qua đó nâng cao uy tín cho toàn bộ hệ thống bảo hiểm bắt buộc, giải pháp tiên quyết là phải minh bạch hóa toàn diện quy trình thu, chi và quản lý nguồn quỹ. Mọi số liệu về tổng nguồn thu từ các doanh nghiệp bảo hiểm, tỷ lệ giải ngân chi hỗ trợ nhân đạo, chi đề phòng hạn chế tổn thất cũng như số dư quỹ hàng năm cần được công bố định kỳ, công khai và dễ tiếp cận trên các phương tiện thông tin đại chúng. Khi người mua bảo hiểm thấy rõ từng đồng phí của mình được quản lý chặt chẽ và chuyển hóa thành những công trình an toàn giao thông cụ thể hoặc những khoản hỗ trợ thiết thực cho người gặp nạn, tâm lý e ngại hay nghi ngờ tính minh bạch của bảo hiểm bắt buộc sẽ từng bước được xóa bỏ.
Song song với minh bạch tài chính, việc số hóa và liên thông cơ sở dữ liệu về bảo hiểm xe cơ giới giữ vai trò then chốt trong việc nâng cao hiệu suất vận hành của quỹ. Khi cơ sở dữ liệu của ngành bảo hiểm được kết nối đồng bộ với dữ liệu đăng kiểm và dữ liệu xử lý vi phạm, tai nạn giao thông của Bộ Công an, việc xác minh thông tin phương tiện tham gia bảo hiểm hay phương tiện bỏ trốn sau tai nạn sẽ diễn ra nhanh chóng và chính xác. Công nghệ không chỉ giúp rút ngắn tối đa thời gian thẩm định hồ sơ chi hỗ trợ nhân đạo mà còn là công cụ hữu hiệu để giám sát nghĩa vụ trích nộp quỹ của các doanh nghiệp bảo hiểm, ngăn chặn tình trạng chậm nộp hoặc kê khai thiếu doanh thu phí.
Một yếu tố quan trọng khác là cần thiết lập cơ chế phối hợp chủ động hơn tại tuyến cơ sở. Thay vì thụ động chờ gia đình nạn nhân tự tìm hiểu và nộp đơn đề nghị, Ban điều hành Quỹ Bảo hiểm xe cơ giới và các chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm tại địa phương cần xây dựng quy trình tiếp nhận thông tin tai nạn trực tiếp từ lực lượng cảnh sát giao thông và ban an toàn giao thông các tỉnh, thành phố. Ngay khi ghi nhận các vụ tai nạn nghiêm trọng thuộc diện được quỹ hỗ trợ, cán bộ chuyên trách cần chủ động tiếp cận, hướng dẫn thân nhân nạn nhân hoàn thiện thủ tục theo quy định. Cách làm chủ động này không chỉ thể hiện tinh thần trách nhiệm của ngành bảo hiểm mà còn tạo ra hiệu ứng truyền thông thực tế mạnh mẽ nhất tại cộng đồng dân cư.
Về phía các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ, việc tham gia đóng góp và đồng hành cùng hoạt động của quỹ không nên chỉ dừng lại ở việc hoàn thành nghĩa vụ tài chính theo luật định. Mỗi doanh nghiệp cần coi hoạt động của quỹ là một phần trong chiến lược nâng cao chất lượng dịch vụ và giáo dục thị trường. Đội ngũ tư vấn viên, đại lý bán bảo hiểm cần được đào tạo bài bản để giải thích rõ cho khách hàng về quyền lợi nhân đạo từ quỹ bên cạnh quyền lợi bồi thường thông thường khi tư vấn bán bảo hiểm bắt buộc.
Bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới chỉ có thể phát triển bền vững khi người dân tham gia trên cơ sở thấu hiểu và tin tưởng vào giá trị bảo vệ của chính sách. Nâng cao hiệu quả hoạt động của Quỹ Bảo hiểm xe cơ giới chính là "mắt xích" quan trọng để chứng minh tính ưu việt của cơ chế chia sẻ rủi ro cộng đồng. Khi dòng vốn của quỹ được vận hành thông suốt, minh bạch và đến đúng đối tượng cần hỗ trợ, niềm tin của xã hội đối với bảo hiểm bắt buộc sẽ được củng cố vững chắc, tạo nền tảng lành mạnh cho sự phát triển của thị trường bảo hiểm Việt Nam.