Năm 2026, năng lượng trở thành điểm xuất phát của hầu hết các phân tích an ninh trên thế giới. Khi nguồn cung dầu sụt giảm mạnh nhất từng ghi nhận, những vấn đề như biên giới, quân sự, ngoại giao gắn chặt với câu hỏi hằng ngày của người dân. Còn đủ xăng không? Giá điện tháng sau ra sao? Mùa đông này có đủ khí đốt để sưởi ấm?
Bốn kỳ trước đã phác họa bức tranh năng lượng thế giới, hành trình dầu khí, câu chuyện giá điện và những ưu thế của thể chế Việt Nam. Kỳ cuối đặt những vấn đề ấy trong tầm nhìn an ninh quốc gia, đối chiếu với các chuẩn mực an ninh năng lượng quốc tế để làm rõ con đường tự chủ của Việt Nam đến năm 2045. Năm chữ "tự" trong một chỉnh thể.
Bốn kỳ trước, mỗi kỳ làm rõ một chữ "tự": tự tin, tự lực, tự cường, tự chủ. Kỳ cuối gom chúng lại trong một chỉnh thể. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định phải "Khơi dậy mạnh mẽ truyền thống yêu nước, khát vọng phát triển, tinh thần đoàn kết, ý chí tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc; phát huy sức mạnh văn hoá, con người thành nguồn lực nội sinh và động lực mạnh mẽ cho sự phát triển".
Sửa chữa, bảo dưỡng máy móc thiết bị đảm bảo cấp điện cho mùa khô 2026 tại Công ty Nhiệt điện Duyên Hải.
Tự chủ là định hướng, tự tin là tâm thế, tự lực là phương thức, tự cường là kết quả. Tự hào dân tộc là sức mạnh tinh thần nuôi dưỡng cả bốn. Thực tiễn ngành năng lượng Việt Nam năm 2026 cho thấy chủ trương đi trước, niềm tin xã hội được giữ vững, nguồn cung trong nước đáp ứng phần lớn nhu cầu, hệ thống điện lớn mạnh. Người lao động ngành năng lượng có quyền tự hào vì đã giữ được ánh sáng cho đất nước giữa biến động.
Tinh thần ấy cũng xuyên suốt đường lối đối ngoại. Nghị quyết Đại hội XIV yêu cầu "Thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường". Báo cáo kinh tế - xã hội năm 2026 của Chính phủ nhấn mạnh "Kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, đa phương hoá, đa dạng hoá". Với ngành năng lượng, điều đó có nghĩa là mở rộng nguồn nhập khẩu và đối tác công nghệ để giảm lệ thuộc. Tham luận của Bộ Công Thương tại Đại hội XIV cũng đặt nhiệm vụ "Đa dạng hóa nguồn cung và thị trường xuất khẩu". Khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, Nghi Sơn đã kịp xoay xở với hơn 10 loại dầu thô từ nhiều thị trường. Đó là dư địa ứng phó mà một nền kinh tế phụ thuộc vào một nguồn cung khó có được.
An ninh năng lượng và ba chuẩn mực của thế giới
Tư duy an ninh của thế giới đã mở rộng nhiều trong ba thập kỷ qua. Năm 1994, Báo cáo Phát triển con người của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc đưa ra khái niệm an ninh con người, mở rộng an ninh từ phạm vi lãnh thổ sang đời sống của từng người dân, trong đó có an ninh kinh tế. Từ đó, an ninh không còn chỉ là câu chuyện của quân đội, biên giới, mà là câu chuyện của bữa cơm, việc làm, sức khoẻ, năng lượng.
Trung tâm đào tạo điện hạt nhân Hungary tại nhà máy Paks.
Chương trình nghị sự 2030 của Liên hợp quốc dành riêng Mục tiêu phát triển bền vững số 7 (SDG 7) để bảo đảm mọi người được tiếp cận năng lượng hiện đại, tin cậy, bền vững với giá phải chăng.
Trong Năng lượng và văn minh (Energy and Civilization), nhà khoa học Vaclav Smil chỉ ra rằng qua hàng nghìn năm, mỗi bước tiến của văn minh nhân loại đều gắn với tiến bộ trong khai thác và sử dụng năng lượng. Năng lượng vững chắc là nền tảng của phát triển, còn phát triển vững chắc là nền tảng của an ninh.
Nghị quyết Đại hội XIV đặt an ninh năng lượng cùng an ninh kinh tế, lương thực và nguồn nước trong yêu cầu bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia. Như Kỳ 4 đã phân tích, Nghị quyết 22-NQ/TW ngày 28/7/2026 về Chiến lược An ninh quốc gia nâng tầm tư duy ấy. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm đồng bộ an ninh năng lượng, lương thực, nguồn nước và dữ liệu.
Theo Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) dẫn lại, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ra đời sau khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, IEA coi an ninh năng lượng là bảo đảm nguồn cung đầy đủ, ổn định với giá có thể chi trả. Yêu cầu định lượng của IEA là các nước thành viên nhập khẩu dầu ròng phải duy trì dự trữ tối thiểu tương đương 90 ngày nhập khẩu ròng. Cơ chế này được kích hoạt khi nhóm G7 xả 100 triệu thùng dầu dự trữ năm 2026.
Hội đồng Năng lượng Thế giới (WEC) tại khung "Bộ ba nan giải năng lượng" (Energy Trilemma) đánh giá hệ thống trên ba trục gồm an ninh năng lượng, công bằng năng lượng và bền vững môi trường. Thách thức là cân bằng giữa bảo đảm nguồn cung, duy trì giá trong khả năng chi trả của người dân và giảm tác động môi trường.
Khung 4A về an ninh năng lượng được Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng châu Á - Thái Bình Dương (APERC) đề xuất năm 2007 trong báo cáo "A Quest for Energy Security in the 21st Century". Khung này đặc biệt phù hợp và có tính thực tiễn cao đối với các nền kinh tế đang phát triển nhờ đánh giá toàn diện 4 trụ cột cốt lõi. Bốn tiêu chí gồm sẵn có (availability) về tài nguyên và khả năng khai thác kinh tế, tiếp cận được (accessibility) qua các rào cản hạ tầng và địa chính trị, chi trả được (affordability) đối với người dân và nền kinh tế, chấp nhận được (acceptability) về môi trường và xã hội.
Việt Nam đối chiếu với các chuẩn mực
Đặt kết quả năm 2026 cạnh ba chuẩn mực ấy cho thấy một bức tranh có điểm mạnh rõ, có khoảng trống rõ.
Điểm thứ hai, dự trữ dầu là khoảng cách lớn nhất của Việt Nam so với chuẩn IEA. Tổng dự trữ toàn hệ thống tương đương 47 - 50 ngày, chỉ hơn một nửa mức 90 ngày. Riêng dự trữ quốc gia khoảng 362.160 m³, tương đương 6 ngày nhập khẩu ròng. Việt Nam chưa có dự trữ dầu thô.
Bảng trên cho thấy ba điểm. Điểm thứ nhất, ở những tiêu chí đo kết quả vận hành, Việt Nam đạt hoặc vượt mặt bằng chung: nguồn cung không gián đoạn, giá điện, giá xăng ở mức người dân chi trả được, tỷ trọng điện tái tạo cao hơn thế giới. Đó là những tiêu chí mà năm 2026 nhiều nước giàu không giữ được.
Trong biến động năm 2026, Việt Nam giữ được nguồn cung chủ yếu nhờ năng lực điều hành, sản xuất của các nhà máy lọc dầu và khả năng tạo nguồn của doanh nghiệp. Để tăng khả năng ứng phó với những cú sốc kéo dài, Nghị quyết số 70-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa dự trữ xăng dầu lên khoảng 90 ngày nhập khẩu ròng, tương đương mức tối thiểu của IEA.
Điểm thứ ba, xét theo trục an ninh năng lượng của WEC, Việt Nam cần giảm tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng, hiện ở mức 43,9%. Theo Chỉ số Chuyển dịch năng lượng 2025 do Diễn đàn Kinh tế Thế giới công bố ngày 18/6/2025, Việt Nam xếp thứ 49/118 nền kinh tế, với 66,6 điểm về hiệu quả hệ thống và 45,2 điểm về mức độ sẵn sàng chuyển dịch (Báo Công Thương). Kết quả cho thấy hệ thống vận hành tốt và Việt Nam cần củng cố nền tảng cho chuyển dịch.
Theo báo cáo tổng kết Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, giai đoạn 2019 - 2025 tiết kiệm được 5,46% tổng năng lượng tiêu thụ, đạt mục tiêu 5 - 7%. Riêng năm 2025, báo cáo ghi nhận mức tiết kiệm 4.421 nghìn tấn dầu quy đổi, với tiêu thụ thực tế 81.045 nghìn tấn so với 85.467 nghìn tấn theo kịch bản phát triển thông thường. Cơ sở dữ liệu đã được xây dựng cho hơn 3.500 doanh nghiệp sử dụng năng lượng trọng điểm. Nghị quyết số 70-NQ/TW đặt mục tiêu tiết kiệm khoảng 8 - 10% đến năm 2030. Tiết kiệm năng lượng giúp giảm phát thải, trực tiếp đáp ứng tiêu chí "chấp nhận được" của khung 4A.
Cách làm của Việt Nam và bài học từ lịch sử
Đối chiếu với chuẩn mực quốc tế cho thấy sự khác biệt trong cách ứng phó. Cơ chế của IEA, hình thành trong nhóm các nước công nghiệp phát triển, dựa chủ yếu vào dự trữ dầu và phối hợp xả kho khi khủng hoảng. Năm 2026, với quy mô dự trữ còn hạn chế, Việt Nam giữ nguồn cung bằng ba năng lực sẵn có. Các nhà máy lọc dầu trong nước đáp ứng khoảng 70% nhu cầu và có thể vận hành ở mức gần 120% công suất thiết kế. Doanh nghiệp nhà nước nòng cốt chủ động tạo nguồn khi thị trường khó khăn. Trong vòng một tháng, Bộ Chính trị ban hành kết luận, Chính phủ và Quốc hội ban hành nghị quyết, Thủ tướng ban hành chỉ thị để ứng phó.
Theo khung 4A, Việt Nam bù hạn chế về nguồn cung sẵn có bằng cách mở rộng khả năng tiếp cận nguồn cung qua đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, điều chỉnh phối liệu và ngoại giao năng lượng. Xét theo WEC, Việt Nam giữ được trục công bằng khi an ninh nguồn cung chịu sức ép lớn, với giá điện, giá xăng vẫn trong khả năng chi trả. Kinh nghiệm năm 2026 cho thấy điều hành linh hoạt có thể bù một phần thiếu hụt dự trữ trong ngắn hạn. Về lâu dài, Việt Nam vẫn cần củng cố kho dự trữ.
Giữa thập niên 1980, giá dầu lao dốc khiến nhiều nước giàu tài nguyên, phụ thuộc vào xuất khẩu dầu, hụt nguồn thu ngoại tệ và lâm vào khó khăn kinh tế, xã hội kéo dài. Bài học đặt ra là phải làm chủ chuỗi giá trị, đa dạng hóa cơ cấu kinh tế, xây dựng dự trữ và có công cụ điều hành.
Năm 2026, nhiều nền kinh tế giàu có cũng chịu chi phí lớn vì phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu. Thước đo an ninh năng lượng là năng lực tự chủ trước biến động, từ bảo đảm nguồn cung đến giữ giá trong khả năng chi trả.
Con đường tới năm 2045
Đại hội XIV xác định mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao. Tầm nhìn đến năm 2045 là trở thành nước phát triển, thu nhập cao, vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Trong giai đoạn 2026 - 2030, Nghị quyết Đại hội XIV đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên và tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt khoảng 28% GDP.
Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn kiểm tra thực tế địa điểm nhà máy điện hạt nhân, làm việc với Uỷ ban nhân dân tỉnh Khánh Hoà.
Các mục tiêu phát triển đặt ra yêu cầu lớn cho ngành năng lượng. Như Kỳ 3 đã phân tích, với hệ số đàn hồi điện khoảng 1,26 - 1,28, GDP tăng 10% thì nhu cầu điện ước tăng 12,6 - 12,8% mỗi năm. Công nghiệp hiện đại cần nguồn điện ổn định, giá cạnh tranh và ngày càng xanh. Bảo đảm an ninh năng lượng, nâng năng lực tự chủ nguồn cung là điều kiện để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh theo Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 đặt mục tiêu đến năm 2030, tổng công suất nguồn điện đạt 183.291 - 236.363 MW, tương đương khoảng 2 - 2,5 lần công suất đặt hiện nay. Sản lượng điện đạt 560,4 - 624,6 tỷ kWh và công suất pin lưu trữ đạt 10.000 - 16.300 MW. Công suất điện gió ngoài khơi dự kiến đạt 6.000 - 17.032 MW trong giai đoạn 2030 - 2035. Theo dự báo của Bộ Công Thương, đến năm 2045, tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng giảm còn khoảng 25,4%, còn năng lượng tái tạo chiếm khoảng 61,1% tổng cung năng lượng sơ cấp.
Bảng trên cho thấy quy mô của đoạn đường phía trước. Trong chưa đầy 5 năm, công suất nguồn điện phải tăng gần gấp đôi, dự trữ xăng dầu phải tăng gần gấp đôi. Trong 20 năm, đất nước phải dùng gấp đôi năng lượng mà giảm gần một nửa tỷ lệ phụ thuộc bên ngoài. Đó là một kế hoạch táo bạo, đòi hỏi kỷ luật thực thi.
Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt yêu cầu từng bước làm chủ công nghệ hiện đại, trong đó có công nghệ năng lượng nguyên tử, tiến tới tự chủ sản xuất phần lớn thiết bị năng lượng. Nghị quyết yêu cầu đẩy nhanh hai dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 để đưa vào vận hành trong giai đoạn 2030 - 2035, đồng thời từng bước làm chủ công nghệ điện hạt nhân.
Ngày 19/2/2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 189/2025/QH15 về cơ chế, chính sách đặc biệt cho dự án. Ngày 23/3/2026, Việt Nam và Liên bang Nga ký hiệp định liên chính phủ tại Moskva, đặt cơ sở hợp tác xây dựng Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1. Về nhân lực, Đề án được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định số 1012/QĐ-TTg dự kiến 11 cơ sở tham gia đào tạo, bồi dưỡng. Đến năm 2030, đề án đặt mục tiêu đáp ứng nhu cầu khoảng 3.900 người cho hai nhà máy và đào tạo khoảng 120 giảng viên chuyên ngành.
Tại Khánh Hòa, đến cuối tháng 10/2026, dự án Ninh Thuận 1 ở xã Phước Dinh đã thu hồi hơn 396 ha, đạt 77% diện tích dự án. Tại Ninh Thuận 2 ở xã Vĩnh Hải, 814 trường hợp đã được phê duyệt và chi trả bồi thường, hỗ trợ, tương ứng hơn 403 ha, đạt 97,5% diện tích dự án.
Hơn bảy mươi năm trước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mong muốn năng lực nguyên tử được "đem phục vụ cho lao động sáng tạo, cho đời sống hòa bình". Mong ước ấy đang dần thành hiện thực trên đất Ninh Thuận.
Luật Dầu khí số 10/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, mở thêm dư địa thăm dò, khai thác. Theo Bộ Công Thương, các mỏ khí Cá Voi Xanh và Kèn Bầu được đặt mục tiêu khai thác trước năm 2035. Hệ thống dự trữ được định hướng phát triển bằng vốn nhà nước, vốn doanh nghiệp, hợp tác công tư và kho ngoại quan. Cùng với mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong năm 2027, Chính phủ yêu cầu "xây dựng chiến lược dự trữ năng lượng quốc gia".
Các mục tiêu ấy đòi hỏi kỷ luật thực thi. Theo Báo Công Thương, ngày 26/5/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc yêu cầu "Không để các công trình, dự án trọng điểm ngành năng lượng tiếp tục chậm tiến độ". Mỗi tháng chậm đưa một nguồn điện lớn vào vận hành là thêm một tháng hệ thống phải xoay xở để bù phần công suất dự kiến.
Năm bài học Việt Nam
Nhìn lại năm 2026, có thể rút ra năm bài học. Một là, phát triển năng lượng phải đi trước một bước, nhận diện sớm rủi ro. Hai là, củng cố nguồn cung trong nước và làm chủ chuỗi giá trị để tăng sức chống chịu trước các cú sốc bên ngoài. Ba là, điều hành linh hoạt, đúng lúc, có đủ công cụ và lấy kết quả làm thước đo. Bốn là, điều tiết thị trường trên cơ sở khoa học, tránh bao cấp tràn lan, giữ vai trò điều tiết giá và đặt lợi ích người dân lên trước. Năm là, mỗi hộ tiết kiệm điện, mỗi mái nhà lắp điện mặt trời đều góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Chủ động đi trước là tự chủ. Dựa vào nội lực là tự lực. Xây dựng hệ thống vững vàng trước biến động là tự cường. Niềm tin của xã hội vào khả năng ấy tạo nên sự tự tin. Sự chung sức của cả dân tộc vun đắp niềm tự hào dân tộc.
Năm chữ "tự" cũng cần được hiểu đúng, "Tự chủ" không phải là khép cửa. Như Kỳ 1 đã dẫn, ngay những nước công nghiệp phát triển cũng phân biệt rõ tự chủ năng lượng với cô lập năng lượng. Tham luận của Bộ Công Thương tại Đại hội XIV đặt vấn đề gắn hội nhập với nâng cao năng lực tự chủ. Việt Nam vẫn nhập dầu thô, nhập công nghệ, hợp tác điện hạt nhân với đối tác nước ngoài, nhưng giữ quyền quyết định, giữ năng lực nội tại, xây dựng dự trữ. Hội nhập trên thế tự chủ là con đường Việt Nam đã chọn.
Vấn đề đặt ra
Con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhu cầu điện tăng nhanh theo mục tiêu tăng trưởng hai con số, đi cùng với đó là nhu cầu vốn cho nguồn, lưới, lưu trữ, kho dự trữ rất lớn, trong khi giá thiết bị điện đang tăng mạnh. Công nghệ lõi của điện hạt nhân, điện gió ngoài khơi, pin lưu trữ còn phụ thuộc bên ngoài. Nhân lực trình độ cao cho điện hạt nhân mới bắt đầu được đào tạo. Dự trữ xăng dầu mới bằng khoảng một nửa chuẩn quốc tế. Mức sẵn sàng chuyển dịch năng lượng còn thấp hơn hiệu quả vận hành hệ thống.
Tỉnh Cà Mau sau hợp nhất có 59 dự án điện gió.
Tham luận của Bộ Công Thương tại Đại hội XIV chỉ rõ "Mức độ tự chủ công nghệ, giá trị gia tăng, năng suất lao động trong công nghiệp còn thấp; việc phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, công nghệ nguồn còn hạn chế". Đây là điểm nghẽn lớn nhất khi ngành năng lượng muốn tiến từ làm chủ vận hành đến tự chế tạo thiết bị.
Nghị quyết số 70-NQ/TW đã xác định hướng đi gồm làm chủ công nghệ, nội địa hóa thiết bị, xây dựng các tập đoàn năng lượng đủ năng lực làm tổng thầu, huy động nguồn lực xã hội, đào tạo nhân lực và xây dựng dự trữ chiến lược. Tham luận tại Đại hội XIV đề xuất một công cụ cụ thể là "Thực hiện cơ chế đặt hàng doanh nghiệp tham gia các dự án trọng điểm quốc gia". Thực tiễn đường dây 500 kV mạch 3 cho thấy các công trình lớn là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam nâng năng lực qua triển khai thực tế. Việc cần làm là đưa cơ chế đặt hàng vào từng dự án cụ thể và theo sát kết quả thực hiện.
Độc lập hôm nay còn được đo bằng khả năng một dân tộc tự thắp sáng mình. Bản đồ năng lượng thế giới có thể còn rực đỏ nhiều năm. Qua biến động năm 2026, Việt Nam đã cho thấy sức mạnh của năm chữ "tự" được hun đúc qua nhiều thế hệ. Ý chí tự chủ, đường lối đúng đắn và sức mạnh đoàn kết đã giúp đất nước giữ vững nguồn cung năng lượng. Giữ được ánh sáng hôm nay là nền tảng để Việt Nam vững bước vào kỷ nguyên mới.