Điều kiện bắt buộc
“Xuất khẩu xanh” không còn là một lựa chọn chiến lược mang tính nâng cao giá trị gia tăng, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để hàng hóa có thể bước chân vào các thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản hay Hàn Quốc.
“Cơn bão xanh” với những yêu cầu ngày càng chặt chẽ về giảm phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và quản trị doanh nghiệp (ESG) không còn là cảnh báo từ xa, nó đã hiện diện rõ ràng trong từng hợp đồng, từng đơn hàng, từng thị trường xuất khẩu chủ lực của Nghệ An.
Nhiều doanh nghiệp ở Nghệ An đã lắp đặt hệ thống điện mặt trời. Ảnh: Mai Liễu
Những năm gần đây, xuất khẩu Nghệ An ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực, đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương. Các doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực điện tử, dệt may, giày dép, cơ khí ngày càng gia tăng, góp phần mở rộng thị trường và từng bước đưa Nghệ An tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng là áp lực ngày càng lớn về tiêu chuẩn môi trường, lao động và minh bạch chuỗi cung ứng. Thực tế cho thấy, khi các thị trường lớn bắt đầu áp dụng thuế carbon, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon hay các bộ tiêu chí đánh giá sự phát triển bền vững của doanh nghiệp, bao gồm 3 trụ cột chính: môi trường, xã hội và quản trị, thì lợi thế cạnh tranh về chi phí sản xuất truyền thống nhanh chóng bị thu hẹp. Nếu không thay đổi mô hình tăng trưởng, không ít doanh nghiệp sẽ đối mặt nguy cơ bị loại khỏi cuộc chơi ngay trên chính thị trường mà họ từng coi là thế mạnh.
Tại các khu công nghiệp trọng điểm của tỉnh Nghệ An, quá trình “xanh hóa” sản xuất đã bắt đầu diễn ra một cách thực chất. Trong ngành dệt may – lĩnh vực tiêu thụ nhiều năng lượng và nước – nhiều doanh nghiệp xuất khẩu sang châu Âu buộc phải điều chỉnh phương thức sản xuất khi đối tác yêu cầu chứng minh mức độ giảm phát thải carbon, xử lý nước thải tuần hoàn và tuân thủ trách nhiệm xã hội. Việc đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái, cải tiến dây chuyền tiết kiệm năng lượng, áp dụng quy trình sản xuất sạch hơn tuy làm gia tăng chi phí ban đầu, nhưng đổi lại là khả năng duy trì đơn hàng, nâng cao uy tín và tiếp cận các hợp đồng ổn định, có giá trị gia tăng cao hơn.
Trong lĩnh vực công nghiệp điện tử – ngành xuất khẩu đang tăng trưởng nhanh của Nghệ An yêu cầu xanh hóa còn thể hiện rõ nét hơn. Các tập đoàn đa quốc gia không chỉ áp dụng tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt đối với nhà máy chính, mà còn mở rộng yêu cầu xuống toàn bộ chuỗi cung ứng.
Nhiều doanh nghiệp vệ tinh trong tỉnh đã buộc phải thay đổi cách quản lý chất thải, kiểm soát tiêu hao năng lượng và minh bạch dữ liệu phát thải để đủ điều kiện tham gia chuỗi sản xuất toàn cầu. Đây là quá trình đầy thách thức, nhưng cũng là cơ hội để doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực quản trị và khẳng định vị thế trên bản đồ sản xuất quốc tế.
Mô hình sản xuất lúa giảm phát thải được mở rộng trên nhiều cánh đồng tại Nghệ An. Ảnh: Phú Hương
Ngay cả với các mặt hàng nông, lâm, thủy sản – thế mạnh truyền thống của Nghệ An, “cơn bão xanh” cũng đang tạo ra những chuyển động mạnh mẽ. Yêu cầu về nguồn gốc hợp pháp của gỗ, nuôi trồng thủy sản bền vững hay giảm thiểu rác thải nhựa trong đóng gói buộc doanh nghiệp phải tổ chức lại toàn bộ chuỗi sản xuất, từ vùng nguyên liệu đến khâu chế biến và tiêu thụ.
Không ít doanh nghiệp, sau khi hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn môi trường quốc tế đã vượt qua rào cản kỹ thuật, mở rộng thị trường, tiếp cận các phân khúc khách hàng cao cấp hơn.
Đơn cử như trong lĩnh vực nông nghiệp, doanh nghiệp và địa phương đã phối hợp xây dựng mô hình sản xuất lúa theo công nghệ tưới tiết kiệm nước, đáp ứng tiêu chuẩn môi trường cao hơn. Mô hình này đã được triển khai thí điểm ở xã Nghi Lộc, xã Hưng Nguyên Nam, xã Diễn Châu và xã Đô Lương, với tổng diện tích ban đầu gần 5.713 ha, trước khi mở rộng lên hơn 20.000 ha. Giải pháp này giúp giảm hơn 50% phát thải khí nhà kính, tiết kiệm nước tưới và nâng cao giá trị sản xuất lúa — mở ra triển vọng mới cho nông sản xuất khẩu chất lượng cao.
Nhiều cơ hội tuột khỏi tầm tay
Thực tế chuyển đổi xanh không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Một doanh nghiệp chế biến gỗ tại xã Nghĩa Đàn đã phải chứng kiến việc mất tới 30% đơn hàng xuất khẩu sang châu Âu trong năm 2024. Nguyên nhân không nằm ở giá cả hay chất lượng sản phẩm, mà ở yêu cầu truy xuất nguồn gốc gỗ theo quy định chống phá rừng của EU (EUDR). Dù đã có chứng chỉ rừng bền vững, nhưng việc phải cung cấp tọa độ địa lý cụ thể cho từng lô rừng trồng trong bối cảnh nguyên liệu thu mua từ hàng trăm hộ dân nhỏ lẻ trở thành bài toán nan giải. Hệ quả là đối tác chuyển đơn hàng sang các nhà cung cấp có vùng nguyên liệu khép kín hoặc doanh nghiệp FDI.
Một trường hợp khác là doanh nghiệp chế biến bột đá tại xã Quỳ Hợp, lần đầu tiếp cận thị trường châu Âu sau nhiều năm xuất khẩu sang Ấn Độ và Bangladesh. Sản phẩm đạt chuẩn, giá cạnh tranh hơn đối thủ Trung Quốc, nhưng đến phút chót, hợp đồng bị đình lại khi đối tác yêu cầu báo cáo ESG và lộ trình giảm phát thải carbon trong khai thác mỏ. Doanh nghiệp lúng túng vì chưa từng phải tính toán lượng phát thải từ từng thiết bị khai thác, đơn hàng vì thế đã tuột khỏi tầm tay.
Một số doanh nghiệp sản xuất gỗ MDF ở Nghệ An gặp khó khăn trong việc chứng minh nguồn gốc. Ảnh: Nguyễn Hoàng
Nghệ An hiện là một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về số lượng sản phẩm OCOP. Tuy nhiên, số lượng hàng được hiện diện trên kệ siêu thị của nước ngoài còn rất hạn chế. Thực tế, tiêu chuẩn OCOP chủ yếu phục vụ thị trường trong nước, để xuất khẩu, doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như HACCP, ISO 22000, FDA hay chứng nhận hữu cơ.
Bên cạnh đó, rào cản lớn nhất đối với nhiều sản phẩm OCOP Nghệ An là quy mô sản xuất nhỏ, thiếu tính đồng nhất và khó đáp ứng các hợp đồng dài hạn với sản lượng lớn. Đây chính là “điểm nghẽn” cần được tháo gỡ nếu muốn đưa sản phẩm địa phương ra thị trường toàn cầu.
Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Nghệ An Phạm Văn Hoá cho rằng, chuyển đổi xanh trong xuất khẩu không chỉ là câu chuyện của từng doanh nghiệp, mà là vấn đề mang tính hệ thống. Với vai trò cơ quan quản lý nhà nước, ngành Công Thương Nghệ An đã và đang chủ động lồng ghép các mục tiêu phát triển bền vững vào hoạt động xúc tiến thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, đồng thời tăng cường tư vấn, hướng dẫn để doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường và xuất xứ hàng hóa.
“Cơn bão xanh” không làm xuất khẩu Nghệ An chậm lại, mà đang buộc hoạt động xuất khẩu chuyển sang một quỹ đạo mới – nơi tăng trưởng được đo bằng chất lượng, khả năng thích ứng và sức bền dài hạn. Khi thay đổi đã trở thành mệnh lệnh sinh tồn, chỉ những doanh nghiệp và địa phương dám đi trước, đi nhanh trong chuyển đổi xanh mới có thể đứng vững và vươn xa trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Trong thời gian tới, Nghệ An kiên định định hướng phát triển xuất khẩu theo chiều sâu, lấy chất lượng, hiệu quả và tính bền vững làm trọng tâm. Trọng tâm chính sách là khuyến khích đầu tư công nghệ sạch, thu hút các dự án FDI có hàm lượng công nghệ cao, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận thông tin thị trường, tiêu chuẩn xanh và các công cụ quản trị hiện đại.