Tổ chức lại không gian phát triển, khơi thông nguồn lực
Sau hơn 3 năm thực hiện các nghị quyết của Bộ Chính trị khóa XIII về phát triển 6 vùng kinh tế - xã hội, nhận thức về vai trò của liên kết vùng đã được nâng lên, sự phối hợp giữa các địa phương từng bước được tăng cường. Tuy nhiên, kết quả phát triển vùng vẫn chưa đạt mục tiêu đề ra. Sự thiếu đồng bộ khiến các quy hoạch còn chồng lấn; kết cấu hạ tầng chưa đáp ứng yêu cầu; các hành lang kinh tế, cụm liên kết ngành phát triển chậm, trong khi cơ chế điều phối vùng chưa phát huy đầy đủ hiệu quả.
Đồng bằng sông Cửu Long được mệnh danh là vựa lúa lớn nhất của cả nước.
Những hạn chế này càng đặt ra yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh không gian phát triển có nhiều thay đổi sau sắp xếp đơn vị hành chính và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Việc tổ chức lại không gian kinh tế cần được thực hiện theo hướng liên kết, bổ trợ, phát huy lợi thế từng địa phương trong tổng thể phát triển chung, thay vì mỗi nơi theo đuổi một mục tiêu riêng.
Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 28/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển các vùng và tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới xác định phát triển vùng là phương thức tổ chức tăng trưởng quốc gia, phân bổ nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Một trong những yêu cầu trọng tâm là khắc phục tư duy cục bộ, phát triển dàn trải, trùng lặp; xác định rõ vai trò, vị trí, chức năng và lợi thế của từng vùng. Các vùng động lực, cực tăng trưởng, hành lang kinh tế, chuỗi đô thị và trung tâm kinh tế cần được kết nối, bổ trợ để tạo sức lan tỏa.
Đáng chú ý, Nghị quyết xác định xây dựng cơ chế liên kết, điều phối vùng thực chất, hiệu quả là một khâu đột phá. Quy hoạch, đầu tư, phát triển hạ tầng, dữ liệu và phân bổ nguồn lực cần được triển khai đồng bộ, liên thông; trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương phải được xác định rõ, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa địa phương, vùng và quốc gia.
Cùng với cơ chế điều phối, phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, đồng bộ, liên vùng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Nghị quyết đặt yêu cầu tập trung nguồn lực cho hạ tầng chiến lược, hạ tầng số, hạ tầng công nghệ, hạ tầng phục vụ chuyển đổi xanh và chuyển đổi năng lượng; tổ chức các loại hình hạ tầng thống nhất theo hành lang kinh tế và không gian phát triển vùng.
Trong đó, giao thông cần được kết nối hiệu quả giữa các ngành, địa phương và trung tâm kinh tế lớn; tăng cường liên thông giữa các phương thức vận tải, giữa giao thông với năng lượng, logistics và đô thị. Đầu tư công cần đóng vai trò dẫn dắt, đồng thời khơi thông nguồn lực xã hội, ưu tiên đầu tư tư nhân và hợp tác công tư (PPP) đối với những công trình trọng điểm có tính liên kết, sức lan tỏa.
Đây không chỉ là bài toán kết nối giao thông mà còn liên quan trực tiếp đến tổ chức lại chuỗi sản xuất, cung ứng và tiêu thụ hàng hóa. Thực tiễn tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước, cho thấy rõ yêu cầu chuyển từ phát triển riêng lẻ sang phối hợp trên quy mô toàn vùng.
ĐBSCL có thế mạnh về lúa gạo, thủy sản và cây ăn trái, song khả năng thu hút đầu tư vào nông nghiệp vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Một trong những nguyên nhân là các địa phương có lợi thế tương đồng nhưng chưa phối hợp hiệu quả trong quy hoạch vùng nguyên liệu, tổ chức sản xuất, chế biến và kết nối thị trường. Tại tọa đàm “Thu hút đầu tư vào nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long: Cơ hội và giải pháp”, TS. Trần Hữu Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch ĐBSCL, chỉ ra nghịch lý: các địa phương đều có thế mạnh, tích cực mời gọi đầu tư nhưng phần lớn vẫn làm riêng lẻ, chưa phối hợp để tạo môi trường thuận lợi đón doanh nghiệp.
Đồng bằng sông Cửu Long có thế mạnh về lúa gạo, thủy sản và cây ăn trái, song khả năng thu hút đầu tư vào nông nghiệp vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.
Theo ông Hiệp, doanh nghiệp trong nước và nước ngoài thường tiếp cận cơ hội đầu tư theo vùng. Do đó, các địa phương cần phối hợp ngay từ khâu chuẩn bị, xúc tiến đến hỗ trợ triển khai dự án. Một cơ sở chế biến có thể đặt tại địa bàn có điều kiện hạ tầng phù hợp, trong khi nguồn nguyên liệu và nhân lực được kết nối từ những địa phương khác. Liên kết vùng không có nghĩa các tỉnh cùng làm một việc, mà cần phân công, phân vai trên cơ sở lợi thế, bảo đảm các khâu bổ trợ lẫn nhau. Nếu địa phương nào cũng tìm cách giữ toàn bộ chuỗi sản xuất trong địa giới của mình, không gian lựa chọn của doanh nghiệp sẽ bị thu hẹp, trong khi lợi thế chung của vùng khó được khai thác đầy đủ.
Từ góc nhìn này, quy hoạch cần làm rõ mối liên hệ giữa vùng nguyên liệu, khu chế biến và mạng lưới vận chuyển. TS. Trần Hữu Hiệp đề nghị phát huy vai trò của Hội đồng điều phối vùng, gắn với sự chủ động của từng địa phương. Cơ chế phối hợp cần tạo thuận lợi cụ thể cho dự án, đồng thời mở rộng kết nối giữa ĐBSCL với TP. Hồ Chí Minh và vùng Đông Nam Bộ.
Bên cạnh tổ chức lại sản xuất, hạ tầng giao thông là điều kiện quan trọng để nông sản tiếp cận nhà máy chế biến và thị trường. Theo TS. Trần Hữu Hiệp, giao thông ĐBSCL đã có nhiều khởi sắc với các trục dọc, tuyến ngang, cầu vượt sông và đường kết nối liên tỉnh được đầu tư. Tuy nhiên, các công trình này cần những tuyến kết nối tiếp theo để phát huy hiệu quả.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng cho rằng, để liên kết vùng chuyển từ hình thức sang tạo ra giá trị kinh tế thực chất, trước hết mỗi địa phương phải xác định được mô hình phát triển phù hợp, có tính hoàn chỉnh và bản sắc riêng.
Theo ông, nếu không xác định rõ lợi thế và hướng đi, các địa phương dễ rơi vào tình trạng sao chép mô hình phát triển của nhau, dẫn đến đầu tư dàn trải và cạnh tranh không cần thiết. Một địa phương có lợi thế về kinh tế biển không thể áp dụng nguyên xi mô hình đó cho địa phương miền núi. Chính quyền cần chủ động xây dựng mô hình phát triển dựa trên điều kiện thực tế, đồng thời có thể huy động các đơn vị tư vấn chuyên nghiệp để nâng cao chất lượng hoạch định chiến lược.
Bên cạnh đó, các địa phương cần đánh giá đầy đủ và tìm cách chuyển hóa nguồn lực thành giá trị kinh tế. Những nguồn lực hiện có không chỉ gồm đất đai, tài nguyên, biển mà còn có không gian mạng, các giá trị văn hóa và lịch sử. Tuy nhiên, kiểm kê nguồn lực mới chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là phải xác định phương thức khai thác, phương án đầu tư và khả năng tạo ra giá trị từ những nguồn lực đó.
Trên cơ sở ấy, mỗi địa phương cần xây dựng thương hiệu riêng, gắn với hệ thống sản phẩm, doanh nghiệp và định hướng phát triển cụ thể. Thương hiệu địa phương không chỉ dừng ở hoạt động quảng bá mà phải được hình thành từ chất lượng sản phẩm nông sản, năng lực sản xuất, bản sắc và khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Theo PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, từ yêu cầu của Nghị quyết số 27-NQ/TW đến thực tiễn ĐBSCL cho thấy, liên kết vùng cần được cụ thể hóa bằng quy hoạch thống nhất, cơ chế điều phối hiệu quả và những dự án hạ tầng có tính kết nối. Với lĩnh vực nông nghiệp, yêu cầu không chỉ là thu hút thêm nhà máy hay mở rộng diện tích sản xuất, mà phải tổ chức được chuỗi từ vùng nguyên liệu, chế biến đến logistics và tiêu thụ.
Khi các địa phương phân vai theo lợi thế, hạ tầng được đầu tư đồng bộ và doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn nguyên liệu ổn định, ĐBSCL sẽ có thêm điều kiện thu hút đầu tư vào chế biến sâu, dịch vụ logistics và các khâu gia tăng giá trị. Đây cũng là hướng đi để nông sản mở rộng thị trường, giảm tình trạng sản xuất phân tán và nâng cao sức cạnh tranh của toàn vùng.
Nghị quyết số 27-NQ/TW đặt yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển, kết nối hạ tầng và khai thác lợi thế từng địa phương. Đây là cơ sở thu hút đầu tư, hình thành chuỗi sản xuất và mở rộng thị trường nông sản.