Sau quá trình rà soát, xác minh chính sách giá, phí và các khoản khấu trừ của Grab, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cho biết doanh nghiệp đã chủ động đề xuất 6 nhóm giải pháp, với tổng nguồn lực dự kiến gần 3.000 tỷ đồng, tập trung vào điều chỉnh phí, bồi hoàn, hỗ trợ đối tác tài xế và minh bạch thông tin.
Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân về vấn đề này.
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân.
Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia vào cuộc kịp thời
- Thưa ông, thời gian qua, những phản ánh liên quan đến chính sách giá cước, phí nền tảng và các khoản khấu trừ của Grab đã thu hút sự quan tâm của dư luận. Ông nhìn nhận như thế nào về vấn đề minh bạch giá, phí và trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng trong bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng?
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Tôi cho rằng, sự vào cuộc của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia là rất cần thiết và kịp thời, bởi một trong những vấn đề đặt ra đối với thị trường kinh tế nền tảng hiện nay là yêu cầu minh bạch trong hoạt động cung ứng dịch vụ. Đặc biệt là cơ chế xác lập giá, các khoản phí và phương thức khấu trừ.
Khi thông tin về giá và phí không được công khai đầy đủ, người tiêu dùng có thể phải gánh chịu những khoản chi phí cao mà không có đủ cơ sở để nhận diện, đánh giá và lựa chọn. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng, mà còn gây khó khăn cho công tác quản lý, giám sát của cơ quan nhà nước.
Việc cơ quan quản lý chủ động vào cuộc, yêu cầu doanh nghiệp làm rõ các chính sách giá, phí và rà soát, điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong bảo vệ người tiêu dùng, đồng thời góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng. Doanh nghiệp hoạt động trên thị trường phải tuân thủ pháp luật, không thể tự quyết định mọi vấn đề theo lợi ích riêng mà thiếu trách nhiệm giải trình đối với khách hàng và các chủ thể liên quan.
Đáng chú ý, trong bối cảnh kinh tế số, hoạt động quản lý cần dựa nhiều hơn vào dữ liệu. Các giao dịch, dòng tiền, chính sách giá và khoản thu trên nền tảng cần được ghi nhận, kiểm soát và có khả năng truy xuất. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao tính minh bạch, đồng thời giúp cơ quan quản lý phát hiện, xử lý kịp thời những bất cập.
Tăng trưởng kinh tế phải gắn với sự cải thiện thực chất về quyền lợi người tiêu dùng. Người dân cần được thụ hưởng thành quả tăng trưởng thông qua giá cả hợp lý, thông tin minh bạch và sự công bằng trong tiếp cận dịch vụ. Đó cũng là điều kiện để hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp, người lao động và người tiêu dùng, hướng tới một thị trường phát triển lành mạnh, bền vững.
- Sau quá trình làm việc với Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Grab đã đề xuất 6 nhóm giải pháp liên quan đến điều chỉnh giá cước, phí nền tảng, hỗ trợ tài xế và minh bạch thông tin, với tổng giá trị gần 3.000 tỷ đồng. Vậy người tiêu dùng có thể được hưởng lợi như thế nào từ những thay đổi này, thưa ông?
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Trước hết, quy mô của gói giải pháp cho thấy hoạt động kinh doanh nền tảng có những dòng doanh thu và khoản thu đáng kể. Việc doanh nghiệp đề xuất dành nguồn lực lớn để điều chỉnh chính sách, hỗ trợ các bên liên quan cho thấy vấn đề minh bạch giá, phí và phân chia lợi ích cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc.
Tôi đánh giá cao việc doanh nghiệp hợp tác với cơ quan quản lý trong quá trình rà soát, điều chỉnh chính sách. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là các giải pháp phải được triển khai thực chất, có cơ chế kiểm tra và đánh giá kết quả. Giá trị của một chương trình khắc phục không chỉ nằm ở quy mô nguồn lực được công bố, mà phải được thể hiện qua những thay đổi cụ thể trong quyền lợi của người tiêu dùng, người lao động và tính minh bạch của thị trường.
Về lâu dài, việc thực hiện những giải pháp này có thể góp phần thiết lập môi trường kinh doanh lành mạnh hơn. Doanh nghiệp phải nâng cao trách nhiệm giải trình, cơ quan quản lý có thêm cơ sở để giám sát, người tiêu dùng được tiếp cận dịch vụ với thông tin rõ ràng hơn. Khi các chủ thể cùng hoạt động trong một khuôn khổ pháp luật minh bạch, niềm tin thị trường sẽ được củng cố.
Về lợi ích, tôi cho rằng, lợi ích trước hết và trực tiếp nhất đối với người tiêu dùng là khả năng tiếp cận dịch vụ với mức giá hợp lý hơn. Với GrabBike, theo phương án điều chỉnh, mức phí nền tảng thu từ hành khách giảm 2.000 đồng/chuyến đối với hành trình từ 0 đến 2 km và giảm 1.000 đồng/chuyến đối với hành trình trên 2 km đến 6 km. Mức điều chỉnh được phân theo cự ly di chuyển, qua đó góp phần giảm chi phí cho người sử dụng dịch vụ ở một số nhóm hành trình.
Tuy nhiên, lợi ích không chỉ được đo bằng số tiền tiết kiệm. Quan trọng hơn, người tiêu dùng phải được tôn trọng thông qua việc cung cấp đầy đủ thông tin về giá, phí và các điều kiện sử dụng dịch vụ. Khi mọi khoản chi phí được hiển thị rõ ràng, người dân có thể chủ động cân nhắc, so sánh và quyết định trước khi giao dịch, hạn chế tình trạng phát sinh những khoản thu ngoài dự kiến.
Một lợi ích khác là nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng đối với chất lượng dịch vụ và quyền lợi khách hàng. Trong mô hình kinh doanh truyền thống, người sử dụng thường giao dịch trực tiếp với người cung cấp dịch vụ. Với nền tảng số, giao dịch được thiết lập, điều phối và quản lý thông qua hệ thống công nghệ. Vì vậy, trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng không thể chỉ dừng lại ở việc kết nối cung - cầu, mà cần gắn với việc bảo đảm thông tin giao dịch, tiếp nhận phản ánh và xử lý những vấn đề phát sinh trong phạm vi trách nhiệm của mình.
Bảo đảm quyền chủ động lựa chọn của người tiêu dùng
Sau khi Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia rà soát chính sách giá, phí, Grab đề xuất 6 nhóm giải pháp.
- Một nội dung đáng chú ý trong quá trình kiểm tra của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia là việc một số khoản phí dịch vụ như bảo hiểm chuyến đi, đóng góp trung hòa carbon được hiển thị và lựa chọn sẵn trên ứng dụng. Dưới góc độ kinh tế, ông đánh giá như thế nào về tác động của cách thức thiết kế này đến quyết định chi tiêu và quyền chủ động lựa chọn của người tiêu dùng?
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Tôi cho rằng cần nhìn nhận vấn đề này trên cả hai khía cạnh: Lợi ích của các dịch vụ bổ sung và quyền chủ động lựa chọn của người tiêu dùng.
Đối với khoản đóng góp trung hòa carbon, đây là vấn đề gắn với xu hướng chuyển đổi xanh và trách nhiệm bảo vệ môi trường. Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trong đó, hoạt động vận tải là một lĩnh vực cần quan tâm do có liên quan trực tiếp đến phát thải khí nhà kính.
Việc tạo điều kiện để người tiêu dùng tham gia các hoạt động đóng góp cho mục tiêu môi trường có thể mang lại ý nghĩa tích cực. Nguồn lực huy động được, nếu được quản lý và sử dụng minh bạch, có thể góp phần hỗ trợ các hoạt động bảo vệ môi trường, cải tiến công nghệ và thúc đẩy phát triển phương tiện giao thông phát thải thấp.
Đối với bảo hiểm chuyến đi, đây cũng là một dịch vụ có ý nghĩa trong việc giảm thiểu rủi ro. Hoạt động vận tải luôn tiềm ẩn những tình huống không thể dự báo hoàn toàn. Bảo hiểm có thể góp phần bảo vệ người tham gia giao thông trước những tổn thất về sức khỏe, thân thể và tài sản theo phạm vi, điều kiện bảo hiểm đã thỏa thuận.
Tuy nhiên, mục tiêu tốt đẹp của các dịch vụ bổ sung không thể thay thế yêu cầu minh bạch trong giao dịch. Người tiêu dùng cần được thông tin đầy đủ về nội dung dịch vụ, mức phí, phạm vi quyền lợi và cách thức sử dụng khoản đóng góp. Đặc biệt, phải bảo đảm người sử dụng có khả năng nhận biết, chủ động lựa chọn hoặc từ chối các khoản chi trả bổ sung.
Đây là nguyên tắc quan trọng trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Một dịch vụ có thể mang lại lợi ích về bảo hiểm hoặc môi trường, nhưng việc người tiêu dùng có thực sự được hưởng lợi hay không còn phụ thuộc vào tính minh bạch và quyền quyết định của họ. Doanh nghiệp cần thiết kế giao diện giao dịch theo hướng rõ ràng, dễ hiểu, không gây nhầm lẫn hoặc tạo ra những lựa chọn mang tính áp đặt đối với khách hàng.
Hoàn thiện thể chế để nâng cao hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng
- Từ câu chuyện Grab, theo ông, cần có những cơ chế và giải pháp gì để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng, nhất là trong việc tiếp cận thông tin, lựa chọn dịch vụ… trên môi trường số?
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Nhà nước phải giữ vai trò chủ động trong thiết lập, duy trì và bảo đảm thực thi các nguyên tắc của thị trường. Đối với kinh tế nền tảng, vai trò này càng quan trọng bởi hoạt động giao dịch diễn ra trên môi trường số, có quy mô lớn, tốc độ nhanh và nhiều mối quan hệ lợi ích đan xen.
Việc Uỷ ban Cạnh tranh Quốc gia vào cuộc trong vụ việc liên quan đến Grab cho thấy hiệu quả của hoạt động giám sát và thực thi pháp luật. Nếu thiếu sự kiểm tra, giám sát của Nhà nước, những bất cập trong chính sách giá, phí và thông tin giao dịch có thể kéo dài, khiến người tiêu dùng tiếp tục chịu thiệt thòi.
Thông qua quá trình rà soát, làm việc và yêu cầu doanh nghiệp điều chỉnh, cơ quan quản lý không chỉ góp phần xử lý những vấn đề cụ thể, mà còn giúp nhận diện rõ hơn những điểm cần hoàn thiện trong phương thức quản lý thị trường. Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với các mô hình kinh doanh mới.
Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng hoàn thiện cơ chế quản lý, giám sát là yêu cầu đặt ra đối với hoạt động kinh doanh trên nền tảng số.
Theo tôi, cần tiếp cận vấn đề theo hướng tổng thể, không chỉ giải quyết từng vụ việc riêng lẻ mà phải xây dựng cơ chế bảo vệ người tiêu dùng có tính hệ thống và lâu dài.
Trước hết, cần tăng cường đánh giá tác động của các chính sách quản lý đối với người tiêu dùng và toàn bộ nền kinh tế. Việc đánh giá phải có cơ sở dữ liệu, có tiêu chí cụ thể, so sánh được tình hình trước và sau khi áp dụng các biện pháp điều chỉnh. Qua đó, cơ quan quản lý có thể xác định chính sách nào mang lại hiệu quả, chính sách nào còn bất cập và cần tiếp tục hoàn thiện.
Thứ hai, cần công khai, phổ biến các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động kinh doanh nền tảng theo cách rõ ràng, dễ tiếp cận. Các cơ quan quản lý, trong đó có Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, cần đẩy mạnh cung cấp thông tin, xây dựng tài liệu hướng dẫn và cẩm nang về quyền, nghĩa vụ của người tiêu dùng cũng như trách nhiệm của doanh nghiệp. Người dân phải biết mình có quyền gì, có thể phản ánh ở đâu và được bảo vệ như thế nào khi quyền lợi bị xâm phạm.
Thứ ba, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, doanh nghiệp nền tảng, người lao động và chính người sử dụng dịch vụ. Các chủ thể cần có kênh trao đổi thông tin hiệu quả, kịp thời nhận diện những xung đột lợi ích và bất cập trong quá trình cung ứng dịch vụ. Cùng với đó, cần làm rõ trách nhiệm của từng bên trong tiếp nhận phản ánh, giải quyết khiếu nại và khắc phục thiệt hại.
Thứ tư, cần tiếp tục rà soát các quy định liên quan đến thuế, bảo hiểm, trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng, xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp. Các quy định phải được công khai, có tiêu chí đánh giá cụ thể và phù hợp với đặc thù của giao dịch trên môi trường số. Cơ chế hậu kiểm cũng cần được tăng cường để bảo đảm doanh nghiệp thực hiện đúng những nội dung đã cam kết và tuân thủ các quy định pháp luật trong quá trình hoạt động.
- Xin cảm ơn ông!
''Mục tiêu cuối cùng là xây dựng được môi trường kinh doanh minh bạch, trong đó doanh nghiệp có trách nhiệm, người tiêu dùng được bảo vệ và cơ quan quản lý thực hiện tốt vai trò giám sát, kiến tạo. Khi quyền lợi người tiêu dùng được bảo đảm bằng một hệ thống thể chế đồng bộ, hiệu quả, niềm tin thị trường sẽ được củng cố. Đây cũng là nền tảng quan trọng để kinh tế số phát triển ổn định, lành mạnh và bền vững'', PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.