Nhận diện thủ đoạn lừa đảo trực tuyến, siết trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng

Lừa đảo trực tuyến biến hóa, người tiêu dùng đối mặt nhiều rủi ro

Chỉ một cuộc gọi giả danh nhân viên ngân hàng, tin nhắn thông báo đơn hàng hoặc đường link yêu cầu xác thực tài khoản, người tiêu dùng có thể trở thành nạn nhân của những vụ lừa đảo trực tuyến. Các đối tượng liên tục thay đổi phương thức tiếp cận, khai thác thông tin cá nhân và sử dụng công nghệ để tạo dựng lòng tin nhằm chiếm đoạt tài sản.

Ngày 8/9/2026 vừa qua, Bộ Công an cảnh báo 25 kịch bản lừa đảo phổ biến trên không gian mạng, được phân thành 5 nhóm thủ đoạn gồm mạo danh cơ quan, tổ chức; sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Deepfake, DeepVoice; lừa đảo đầu tư tài chính và tuyển dụng việc làm; gian lận trong mua bán trực tuyến; đánh cắp dữ liệu và chiếm quyền điều khiển thiết bị.

Đáng lo ngại, công nghệ AI đang bị các đối tượng lợi dụng để giả mạo hình ảnh, giọng nói của người thân, bạn bè hoặc người có thẩm quyền. Những cuộc gọi video, tin nhắn và hình ảnh vốn được xem là căn cứ xác thực thông tin cũng có thể bị làm giả, khiến người nhận khó phân biệt thật, giả.

Thực tế đấu tranh phòng, chống tội phạm tiếp tục ghi nhận những vụ việc có quy mô lớn, ngày 25/10/2026, Bộ Công an thông tin về việc triệt phá đường dây lừa đảo thông qua nền tảng AI Livestream Tatao Live. Cơ quan điều tra đã khởi tố 7 bị can, xác định số tiền các bị hại nộp vào hệ thống là 404 tỷ đồng và bước đầu thu hồi hơn 8,6 tỷ đồng.

Nhận diện những thủ đoạn mới, ông Nguyễn Lâm Thanh - đại diện TikTok Việt Nam cảnh báo về tốc độ thay đổi kịch bản của các nhóm lừa đảo. "Hằng tuần, các nhóm lừa đảo lại nghĩ ra những kịch bản mới rất tinh vi. Nếu chưa từng nghe đến những thủ đoạn này, chúng ta rất dễ bị lừa. Chỉ trong 3-5 giây, một người có thể mất toàn bộ tài sản tích lũy cả đời", ông nhấn mạnh và cho rằng, hoạt động lừa đảo còn làm giảm niềm tin của xã hội đối với các ứng dụng khoa học công nghệ và ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh lành mạnh mà doanh nghiệp, nhà bán hàng và người tiêu dùng cùng hướng tới.

Theo bà Nguyễn Quỳnh Anh - Phó Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, các mô hình kinh doanh trên nền tảng số liên tục thay đổi, gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong phát hiện và xử lý vi phạm. Đặc biệt, nguy cơ lộ lọt thông tin cá nhân ngày càng phức tạp khi dữ liệu về lịch sử mua sắm, sản phẩm đã sử dụng và các giao dịch của người tiêu dùng có thể bị khai thác để thực hiện hành vi lừa đảo.

"Trước đây, thông tin cá nhân của người tiêu dùng thường được hiểu là họ tên, địa chỉ, số điện thoại hoặc email. Tuy nhiên, hiện nay, thông tin về các giao dịch và lịch sử giao dịch cũng cần được bảo vệ", bà Nguyễn Quỳnh Anh nhấn mạnh nói và cho hay những thông tin về đơn hàng, địa chỉ nhận hàng hoặc thời điểm giao dịch nếu bị lộ lọt có thể bị các đối tượng lừa đảo lợi dụng để giả danh nhân viên vận chuyển, người bán hàng hoặc bộ phận chăm sóc khách hàng. Càng nắm rõ thông tin giao dịch, các đối tượng càng dễ tạo dựng lòng tin, khiến người tiêu dùng mất cảnh giác và có nguy cơ bị chiếm đoạt tài sản.

Bảo vệ dữ liệu, nâng cao kỹ năng phòng tránh lừa đảo trực tuyến

Ông Vũ Văn Trung - Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam nhận định, tình trạng lừa dối, lừa đảo trên không gian mạng đang đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Các thủ đoạn ngày càng tinh vi, trong khi hoạt động giao dịch trực tuyến diễn ra nhanh chóng, khiến người mua dễ gặp rủi ro nếu thiếu thông tin và kỹ năng nhận diện.

Trước thực trạng này, ông Vũ Văn Trung cho rằng, các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và tổ chức xã hội cần rà soát, chấn chỉnh những bất cập trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và bảo vệ người tiêu dùng. Đồng thời, tăng cường phối hợp trong phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn các hành vi gian lận nhằm xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.

Nguy cơ lừa đảo có thể phát sinh ở nhiều khâu của quá trình giao dịch trực tuyến, đặc biệt là thu thập thông tin cá nhân, đặt hàng, thanh toán và giao nhận. Do đó, bảo vệ dữ liệu khách hàng, kiểm soát giao dịch và xử lý kịp thời các phản ánh, khiếu nại là những yêu cầu cần được thực hiện thường xuyên.

Để phòng ngừa và hạn chế thiệt hại, pháp luật đã quy định cụ thể quyền của người tiêu dùng cùng trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong bảo vệ thông tin và bảo đảm an toàn giao dịch. Đây cũng là cơ sở pháp lý để người tiêu dùng yêu cầu bảo vệ quyền lợi khi phát hiện hành vi vi phạm.

Theo đó, Khoản 1 Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 ghi nhận quyền được bảo đảm an toàn tài sản và bảo vệ thông tin khi tham gia giao dịch. Các Điều 15, 16, 17, 18 và 19 quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong thu thập, sử dụng và bảo vệ thông tin người tiêu dùng.

Đặc biệt, khoản 3 Điều 19 quy định khi hệ thống thông tin bị tấn công làm phát sinh nguy cơ mất an ninh thông tin của người tiêu dùng, tổ chức, cá nhân kinh doanh hoặc bên lưu trữ thông tin liên quan phải thông báo cho cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền trong thời hạn 24 giờ kể từ thời điểm phát hiện, đồng thời thực hiện các biện pháp bảo vệ theo quy định.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về bảo vệ dữ liệu. Luật nghiêm cấm các hành vi mua, bán dữ liệu cá nhân, chiếm đoạt hoặc cố ý làm lộ dữ liệu cá nhân trái pháp luật.

Những quy định trên đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp kinh doanh trực tuyến trong bảo vệ thông tin khách hàng. Dữ liệu cá nhân phải được thu thập đúng mục đích, quản lý an toàn và kiểm soát chặt chẽ quyền tiếp cận. Trách nhiệm bảo mật cần được thực hiện trong toàn bộ quá trình kinh doanh, bao gồm cả hoạt động của các đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian.

Để hạn chế nguy cơ lộ lọt thông tin, các doanh nghiệp bán lẻ đã triển khai giải pháp ẩn số điện thoại khách hàng trên đơn hàng. Nhân viên giao nhận chỉ có thể truy cập số điện thoại của người mua thông qua ứng dụng chuyên dụng và thao tác quét mã QR. Cách phân quyền tiếp cận dữ liệu theo chức năng của từng bộ phận giúp tăng cường bảo mật thông tin, đồng thời hỗ trợ xác định trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Bộ Công an cũng đưa ra khuyến cáo người dân tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã OTP hay thông tin tài khoản ngân hàng cho người lạ; không truy cập đường link đáng ngờ, quét mã QR không rõ nguồn gốc hoặc cài đặt ứng dụng theo yêu cầu của người chưa được xác minh danh tính.

Đối với hoạt động mua sắm trực tuyến, người tiêu dùng cần kiểm tra thông tin người bán, lựa chọn nền tảng và phương thức thanh toán đáng tin cậy. Những yêu cầu chuyển tiền đặt cọc, thanh toán bổ sung hoặc cung cấp thông tin bảo mật để nhận hàng, hoàn tiền cần được xác minh trực tiếp qua kênh chính thức của doanh nghiệp.

Người mua cũng cần lưu giữ hóa đơn điện tử, xác nhận đơn hàng, chứng từ thanh toán và nội dung trao đổi với người bán. Đây là những căn cứ quan trọng để yêu cầu giải quyết khiếu nại hoặc cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng.

Từ thực tiễn quản lý thị trường, ông Trần Hữu Linh - Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương thức phát hiện vi phạm, phát huy vai trò của người dân và doanh nghiệp trong cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng. Mỗi phản ánh kịp thời có thể giúp cơ quan quản lý phát hiện dấu hiệu bất thường, xác minh hành vi vi phạm và cảnh báo nguy cơ đối với cộng đồng.

Trong cuộc đấu tranh với lừa đảo trực tuyến, trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng phải được thực hiện đồng thời bởi cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các nền tảng số. Về phía người dân, cập nhật thủ đoạn lừa đảo, kiểm chứng thông tin trước khi giao dịch và chủ động phản ánh vi phạm là những kỹ năng thiết yếu để bảo vệ tài sản, dữ liệu cá nhân và quyền lợi hợp pháp của mình.

Bảo vệ thông tin người tiêu dùng là trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân kinh doanh. Các doanh nghiệp và nền tảng số cần tăng cường kiểm soát hoạt động thu thập, lưu trữ, sử dụng dữ liệu khách hàng, ngăn chặn nguy cơ lộ lọt hoặc khai thác trái phép. Đồng thời, người tiêu dùng cần thận trọng khi cung cấp thông tin cá nhân, kiểm tra nguồn gốc các yêu cầu thanh toán và chủ động bảo vệ tài khoản trong mọi giao dịch trực tuyến.