Thí điểm hiệu quả tại chợ đầu mối
Trong hệ thống phân phối thực phẩm đô thị, chợ đầu mối và chợ dân sinh giữ vai trò trung tâm nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn thực phẩm. Trên cơ sở đó, Dự án “An toàn thực phẩm vì sự phát triển” (SAFEGRO) đã triển khai các can thiệp theo hướng tiếp cận dựa trên nguy cơ, kết hợp cải thiện điều kiện vật chất và thay đổi hành vi tại nhiều mô hình chợ đầu mối và chợ dân sinh ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.
Tiểu thương tại chợ đầu mối nông sản thực phẩm Bình Điền. Ảnh: Nguyễn Thủy
Sau 6 năm (2020-2026) triển khai, nhiều kết quả rõ nét đã được ghi nhận. Tại chợ đầu mối nông sản thực phẩm Bình Điền (TP. Hồ Chí Minh), dự án thí điểm hệ thống truy xuất nguồn gốc với một số ngành hàng, cho phép ghi nhận thông tin sản phẩm ngay từ khi nhập chợ. Việc theo dõi nguồn gốc, quá trình lưu thông từng bước được cải thiện, góp phần nâng cao tính minh bạch. Đồng thời, điều kiện vệ sinh, phân khu kinh doanh, bảo quản thực phẩm cũng được rà soát, điều chỉnh theo hướng an toàn hơn. Đáng chú ý, các nội dung hướng dẫn thực hành an toàn thực phẩm được truyền tải trực quan qua hệ thống màn hình tại chợ, giúp tiểu thương dễ tiếp cận và thay đổi hành vi.
Ông Nguyễn Đăng Phú, Phó Giám đốc chợ đầu mối nông sản thực phẩm Bình Điền cho biết, điểm khác biệt của dự án là đưa ra các giải pháp cụ thể, dễ áp dụng, thay vì chỉ dừng ở lý thuyết. Nhờ đó, nhận thức và thực hành của tiểu thương đã được cải thiện rõ rệt. Việc triển khai truy xuất nguồn gốc bước đầu mang lại tín hiệu tích cực, góp phần nâng cao chất lượng hàng hóa và niềm tin thị trường.
Tại Hà Nội, chợ đầu mối Minh Khai cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực. Thông qua tập huấn, truyền thông và hướng dẫn trực tiếp, tiểu thương đã cải thiện đáng kể trong khâu bảo quản, sơ chế, sử dụng dụng cụ bảo hộ và kiểm soát nguồn gốc sản phẩm. Những yêu cầu về vệ sinh và an toàn thực phẩm dần trở thành quy chuẩn trong hoạt động kinh doanh.
Mở rộng mô hình, hướng tới thay đổi bền vững
Không chỉ dừng ở chợ đầu mối, mô hình chợ an toàn thực phẩm đã được triển khai đồng bộ tại các chợ dân sinh tại Hà Nội như chợ Thượng Thanh, chợ Kim Quan, chợ Mía. Không gian chợ được sắp xếp lại, quầy hàng phân khu rõ ràng, bổ sung dụng cụ bảo quản, che đậy thực phẩm. Tiểu thương được hướng dẫn cụ thể về phân loại thực phẩm sống – chín, vệ sinh cá nhân và xử lý thực phẩm an toàn ngay tại điểm bán.
Đại diện chợ Thượng Thanh cho biết, từ khi có sự hỗ trợ của dự án, nhận thức và thói quen kinh doanh của tiểu thương đã thay đổi rõ rệt. Các hoạt động tập huấn “cầm tay chỉ việc”, chia nhóm nhỏ giúp người kinh doanh dễ tiếp thu và áp dụng vào thực tế, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý và thực hành an toàn thực phẩm.
Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Thành Trung, Phó Trưởng phòng Chất lượng và Phát triển thị trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội), cho biết, thành phố hiện có hơn 81.000 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm cùng hàng trăm chợ, siêu thị. Trên cơ sở kết quả từ dự án, Hà Nội đã ban hành kế hoạch nhân rộng mô hình, triển khai tại nhiều chợ như Minh Khai, Thượng Thanh và hướng tới toàn địa bàn.
Các nhóm giải pháp trọng tâm gồm: tăng cường truyền thông, tập huấn; đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc; cải thiện điều kiện kinh doanh, sắp xếp ngành hàng; và thay đổi hành vi của người sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Thực tế cho thấy, các mô hình đã mang lại hiệu quả rõ rệt, đặc biệt trong cải thiện vệ sinh và hình thành thói quen kinh doanh an toàn.
Việc lựa chọn chợ đầu mối làm điểm can thiệp được đánh giá là phù hợp, bởi đây là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng nông sản. Việc các hoạt động kiểm soát an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và vận hành chợ được thực hiện bài bản, điều này sẽ góp phần thúc đẩy chuỗi cung ứng minh bạch, bền vững. Bên cạnh đó, tại các chợ truyền thống, nơi gắn chặt với đời sống hàng ngày của người dân đô thị, SAFEGRO cũng đã góp phần xây dựng mô hình chợ an toàn thực phẩm tại các chợ được can thiệp.
Từ thực tiễn triển khai, dự án không chỉ tạo ra những thay đổi tại từng quầy hàng, từng tiểu thương, mà còn hình thành bộ tài liệu hướng dẫn kỹ thuật có giá trị, sẵn sàng chuyển giao và nhân rộng. Thay vì quy định bắt buộc, an toàn thực phẩm dần trở thành thói quen, mô hình chợ an toàn thực phẩm đang mở ra hướng đi bền vững cho hệ thống phân phối thực phẩm đô thị.
Với việc cải thiện điều kiện kinh doanh, cách tiếp cận dựa trên nguy cơ đã giúp thay đổi hành vi tiểu thương, hướng tới xây dựng chuỗi cung ứng thực phẩm minh bạch, bền vững.