Ngày 28/9/2026, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 2433/QĐ-BCT phê duyệt Đề án “Phát triển thị trường hàng hóa hàng hóa phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045”.
Đây là bước cụ thể hóa quan trọng định hướng phát triển thị trường hàng hóa phái sinh tại Việt Nam, với hệ thống mục tiêu, nhiệm vụ và lộ trình thực hiện tương đối toàn diện. Đề án không chỉ hướng tới mở rộng quy mô giao dịch mà còn đặt trọng tâm vào việc nâng cao vai trò của thị trường trong phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu và phòng ngừa rủi ro biến động giá hàng hóa.
Trong bối cảnh hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu liên thông với các Sở giao dịch hàng hóa nước ngoài, sự tham gia của doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất khẩu trong nước còn hạn chế, Đề án đặt ra yêu cầu từng bước chuyển từ phát triển thị trường về quy mô sang phát triển theo chiều sâu, gắn chặt hơn với thị trường hàng hóa vật chất và lợi thế của nền kinh tế Việt Nam.
Đề án dựa trên những căn cứ nào?
Đề án cụ thể hóa một chủ trương có từ hơn hai thập niên. Chủ trương phát triển đồng bộ các loại thị trường được đặt ra từ Đại hội IX của Đảng năm 2001. Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 30/01/2008 của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X nhấn mạnh phát triển phương thức giao dịch hiện đại, nhất là với nông sản, vật tư nông nghiệp, nhằm ổn định giá, giảm rủi ro cho người sản xuất, người tiêu dùng. Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 03/6/2017 của Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII tiếp tục yêu cầu phát triển đồng bộ các loại thị trường, phương thức giao dịch hiện đại.
Gần nhất, Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam tiếp tục định hướng phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh. Quyết định số 2433/QĐ-BCT căn cứ nghị quyết này cùng Chương trình hành động số 33-CTr/TW ngày 28/7/2026 của Bộ Chính trị thực hiện nghị quyết, Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 08/01/2026 của Chính phủ, Chiến lược phát triển thương mại trong nước giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 phê duyệt theo Quyết định số 1163/QĐ-TTg ngày 13/7/2021 của Thủ tướng Chính phủ.
Về phía Chính phủ, Nghị quyết số 220/NQ-CP ngày 07/8/2026 thông qua chính sách của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Đề án vì thế đi cùng chiều với dự án Luật: Luật đặt khung pháp lý, Đề án đặt mục tiêu, lộ trình phát triển thị trường.
Nhà nước xây dựng thị trường theo những quan điểm nào?
Đề án nêu năm quan điểm, nguyên tắc. Quan điểm thứ nhất xác định thị trường phải "đảm bảo vận hành theo nguyên tắc thị trường, tiệm cận thông lệ quốc tế, bảo đảm công khai, minh bạch, an toàn, hiệu quả, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô". Nghĩa là Nhà nước không lập một thị trường hành chính; giá do cung cầu quyết định, luật chơi theo chuẩn quốc tế.
Quan điểm thứ hai xác định vai trò Nhà nước: "Nhà nước thực hiện quản lý, giám sát thống nhất trên cơ sở khung pháp lý đồng bộ, ổn định". Cùng quan điểm ấy, Đề án yêu cầu phát huy cơ chế tự quản, trách nhiệm của các chủ thể vận hành thị trường, bảo đảm kỷ luật, kiểm soát rủi ro, bảo vệ quyền lợi người tham gia. Nói cách khác, Nhà nước giữ vai trò đặt luật, giám sát; sở giao dịch, trung tâm thanh toán bù trừ, thành viên tự chịu trách nhiệm vận hành.
Quan điểm thứ ba là quan điểm gốc của cả Đề án: "Phát triển thị trường gắn với thị trường hàng hóa vật chất, phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp." Nghĩa là thước đo của thị trường không nằm ở số hợp đồng mua bán mà ở mức độ phục vụ nền sản xuất.
Quan điểm thứ tư chọn cách đi: phát triển theo lộ trình, "kết hợp cơ chế thử nghiệm có kiểm soát với mở rộng có chọn lọc; ưu tiên hoàn thiện thể chế, hạ tầng và phát triển các sản phẩm cơ bản trong giai đoạn đầu".
Quan điểm thứ năm đặt đích tới năm 2045: thị trường có vị thế trong khu vực, từng bước hình thành giá tham chiếu với một số hàng hóa chủ lực, góp phần phát triển trung tâm tài chính, chuyển đổi xanh.
Tại Hội thảo "Vương quốc Anh - Việt Nam: Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh 2026" ngày 06/11/2026, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương tóm lại định hướng này: thị trường phát triển theo hướng minh bạch, an toàn, hiện đại, gắn chặt với thị trường hàng hóa vật chất, phục vụ thiết thực sản xuất, kinh doanh.
Mục tiêu đến năm 2030 là gì?
Cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều là những mặt hàng nông sản thế mạnh của Việt Nam.
Mục tiêu tổng quát của Đề án là đến năm 2030 thị trường cơ bản hình thành cơ cấu tương đối hoàn chỉnh, nâng mức tham gia của doanh nghiệp trong nước, tăng khả năng sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro giá, từng bước giảm phụ thuộc vào thị trường giao dịch nước ngoài. Đề án lượng hóa mục tiêu ấy bằng các chỉ tiêu cụ thể. Đặt cạnh hiện trạng, khoảng cách phải vượt hiện ra rõ.
Mục tiêu đến năm 2030 của Đề án so với hiện trạng thị trường. Nguồn: Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026; Báo cáo số 839/BC-BCT ngày 01/10/2026 của Bộ Công Thương; Báo cáo tổng kết thi hành Nghị định số 158/2006/NĐ-CP, Nghị định số 51/2018/NĐ-CP.
Chỉ tiêu khối lượng đòi hỏi thị trường gấp khoảng 5 tới 6,5 lần mức năm 2025 trong 5 năm. Nhưng chỉ tiêu quyết định không nằm ở khối lượng. Ba chỉ tiêu về mặt hàng nội địa, giá tham chiếu, số doanh nghiệp tham gia mới cho biết thị trường có đổi chất hay không. Đề án đặt chúng cạnh nhau có chủ ý: nếu khối lượng tăng mà vẫn 99,9% là cá nhân giao dịch hợp đồng nước ngoài, mục tiêu chưa đạt.
Đề án cũng đặt mục tiêu khuyến khích cá nhân, hộ sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia, nhất là với nông sản, đặc sản có lợi thế. Về hội nhập, Đề án hướng tới từng bước niêm yết hợp đồng hàng hóa có xuất xứ Việt Nam trên thị trường quốc tế, đồng thời từng bước cho phép thị trường quốc tế tham gia giao dịch hàng hóa Việt Nam trên thị trường tập trung có kiểm soát, gắn với định hướng phát triển Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.
Tầm nhìn đến năm 2045 ra sao?
Đề án đặt mục tiêu đến năm 2045 "đưa thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh Việt Nam trở thành một trong những thị trường có quy mô và mức độ kết nối cao trong khu vực Đông Nam Á; vận hành đầy đủ, hiện đại, gắn chặt với thị trường hàng hóa thực; khung pháp lý và quản trị rủi ro tiệm cận chuẩn mực quốc tế". Đề án cũng hướng tới "Hình thành 3-5 mặt hàng chủ lực của Việt Nam có vai trò tham chiếu giá trong nước và tham gia định hình giá khu vực". Nghĩa là tới năm 2045, Việt Nam không chỉ nhận giá từ London, New York hay Singapore mà góp tiếng nói vào việc định giá một số mặt hàng mình có thế mạnh.
Đích ấy gắn với một hình ảnh về doanh nghiệp: Đề án mô tả doanh nghiệp "am hiểu, tham gia sử dụng hoạt động giao dịch phòng ngừa rủi ro thường xuyên và chủ động, đa dạng công cụ". Thị trường phái sinh khi ấy trở thành công cụ quản trị thông thường của doanh nghiệp, không còn là sân chơi riêng của người đầu tư.
Lộ trình đi tới mục tiêu ra sao?
Trụ sở Sở Giao dịch hàng hóa Trịnh Châu (Trung Quốc), một trong những sở giao dịch hàng hóa kỳ hạn lớn của châu Á. Ảnh: Wikimedia Commons (CC0)
Đề án chia lộ trình thành ba giai đoạn, mỗi giai đoạn có trọng tâm riêng.
Bảng 3. Lộ trình phát triển thị trường theo Đề án. Nguồn: Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026, mục III.6.
Lộ trình cho thấy cách Đề án đặt thứ tự: nền móng trước, quy mô sau. Giai đoạn đầu ưu tiên những mặt hàng đã có sản phẩm tương tự liên thông quốc tế, dễ chuẩn hóa; mặt hàng mới, mô hình mới đi qua cơ chế thử nghiệm có kiểm soát rồi mới mở rộng.
Ai chịu trách nhiệm thực hiện?
Đề án giao Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương chủ trì, tham mưu lãnh đạo Bộ tổ chức thực hiện; chủ trì xây dựng chính sách, pháp luật, hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về thị trường; theo dõi, đánh giá, định kỳ báo cáo, sơ kết, tổng kết. Vụ Pháp chế, Bộ Công Thương phối hợp hoàn thiện pháp luật. Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố phối hợp phát triển hạ tầng kho bãi, logistics, giao nhận, tổ chức tuyên truyền, đào tạo cho doanh nghiệp, hợp tác xã, hiệp hội ngành hàng. Cơ quan điều hành Trung tâm tài chính quốc tế phối hợp thử nghiệm có kiểm soát các sản phẩm, mô hình mới. Hiệp hội ngành hàng tham gia xây dựng tiêu chuẩn hàng hóa, hợp đồng giao dịch, phản biện chính sách.
Hoàn thiện chính sách nhìn từ Quốc hội: Giá tham chiếu cần thanh khoản tập trung, có hàng Việt Nam
Hội nghị tham vấn chính sách đối với dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tại Bộ Công Thương, tháng 3/2026. Ảnh: Báo Công Thương
Mục tiêu hình thành giá tham chiếu trong nước đối với các mặt hàng chủ lực là một trong những nội dung được đại biểu Quốc hội quan tâm khi thảo luận tại Tổ chiều 13/11/2026 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
Về những nội dung có sự đồng thuận, các ý kiến đều nhấn mạnh vai trò của thị trường trong việc hình thành giá tham chiếu. Để có được mức giá có tính đại diện, thị trường cần bảo đảm thanh khoản đủ lớn và được tập trung. Trường hợp một mặt hàng được niêm yết tại nhiều sở giao dịch nhưng thanh khoản phân tán, có thể xuất hiện nhiều mức giá khác nhau mà chưa hình thành được một mức giá tham chiếu thống nhất.
Từ đó, có ý kiến đề nghị bổ sung tại Điều 27 dự thảo Luật cơ chế Bộ Công Thương công nhận giá tham chiếu quốc gia đối với từng mặt hàng; đồng thời quy định về niêm yết chéo, kết nối thanh khoản giữa các sở giao dịch trong nước và xác định mặt hàng ưu tiên tại từng sở trong giai đoạn đầu. Một ý kiến khác đề xuất khuyến khích phát triển hợp đồng dựa trên các mặt hàng có thế mạnh của Việt Nam, gắn với chuẩn hóa chất lượng, xây dựng thương hiệu hàng hóa quốc gia và hình thành các chỉ số tham chiếu khu vực, quốc tế. Những đề xuất này đều hướng tới mục tiêu nâng cao vai trò của hàng hóa Việt Nam và từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước.
Bên cạnh đó, một số vấn đề vẫn còn ý kiến khác nhau. Trước hết là phương thức tập trung thanh khoản. Dự thảo Nghị định hướng dẫn có quy định về nghĩa vụ giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa trong nước. Một số ý kiến cho rằng quy định này có phạm vi rộng hơn nội dung đã được giải trình và chưa phù hợp với tinh thần tự nguyện tại Kết luận số 283 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Tuy nhiên, trong điều kiện thanh khoản thị trường trong nước còn hạn chế, nếu thiếu cơ chế khuyến khích giao dịch tập trung, việc hình thành giá tham chiếu cũng sẽ gặp khó khăn. Vì vậy, vấn đề đặt ra là cần lựa chọn giải pháp phù hợp, ưu tiên nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng cơ chế công nhận giá tham chiếu và kết nối thanh khoản giữa các sở, thay vì áp dụng các biện pháp mang tính hành chính thiếu linh hoạt.
Vấn đề thứ hai là tiến độ thông qua dự án Luật. Có ý kiến đề nghị thông qua ngay tại Kỳ họp này; có ý kiến đề nghị thực hiện theo kế hoạch đã định; trong khi một số ý kiến cho rằng cần bảo đảm các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành được hoàn thiện đồng bộ. Các ý kiến này đều xuất phát từ yêu cầu bảo đảm tính khả thi và sự sẵn sàng của hệ thống pháp luật khi Luật có hiệu lực, song cần được xem xét trên cơ sở trình tự, thủ tục xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Về định hướng hoàn thiện chính sách, Đề án ban hành kèm theo Quyết định số 2433/QĐ-BCT xác định phát triển thị trường theo lộ trình, kết hợp thử nghiệm có kiểm soát với mở rộng có chọn lọc; ưu tiên hoàn thiện thể chế, hạ tầng và phát triển các sản phẩm cơ bản trong giai đoạn đầu. Dự thảo Luật cũng đã xác định mục tiêu hình thành giá tham chiếu tại Điều 5 và quy định việc sử dụng giá của tổ chức quản trị chỉ số tại Điều 27. Những góp ý về cơ chế công nhận giá tham chiếu, kết nối thanh khoản vì vậy tập trung vào việc hoàn thiện thêm các điều kiện để hiện thực hóa mục tiêu này.
Định hướng trên phù hợp với Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 và Chương trình hành động số 33-CTr/TW của Bộ Chính trị; đồng thời cụ thể hóa quan điểm của Đề án về việc từng bước hình thành giá tham chiếu đối với một số mặt hàng chủ lực của Việt Nam.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy cần có cách tiếp cận thận trọng trong điều tiết thị trường. Việc áp dụng các biện pháp siết chặt đồng loạt có thể ảnh hưởng đến thanh khoản và hoạt động giao dịch. Các trường hợp được dẫn chiếu gồm việc Trung Quốc tăng tỷ lệ ký quỹ hợp đồng đậu xanh từ 5% lên 15–20% năm 1999, khiến hợp đồng không còn giao dịch; và việc Nhật Bản siết quy định chào mời, trong bối cảnh khối lượng giao dịch hàng hóa giảm còn khoảng một phần năm trong giai đoạn 2004 - 2017, trong khi khối lượng giao dịch thế giới tăng khoảng tám lần. Những kinh nghiệm này gợi mở yêu cầu thiết kế chính sách có phân loại theo nhóm sản phẩm và nhóm khách hàng, tránh áp dụng biện pháp hạn chế trên diện rộng.
Một số nội dung cũng cần được nhìn nhận chính xác hơn. Chẳng hạn, khi đề cập đến việc giá cà phê Robusta của Việt Nam phải tham chiếu theo sàn giao dịch của Brazil, cần phân biệt rõ địa điểm niêm yết hợp đồng. Trên thực tế, hợp đồng Robusta chuẩn quốc tế được niêm yết tại ICE Futures Europe ở London, không phải tại một sở giao dịch của Brazil. Tuy nhiên, điểm cốt lõi của nhận định vẫn là Việt Nam có thế mạnh về sản xuất, xuất khẩu cà phê nhưng chưa hình thành được giá tham chiếu trong nước có vai trò tương xứng. Đây cũng là một trong những mục tiêu mà Đề án hướng tới thông qua việc phát triển các hợp đồng dựa trên hàng hóa có xuất xứ Việt Nam.
Như vậy, để từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước, cần đồng thời hoàn thiện cơ chế pháp lý về công nhận giá, tăng cường kết nối và tập trung thanh khoản, phát triển các hợp đồng hàng hóa có tính đại diện và bảo đảm điều kiện giao dịch thực tế. Đặc biệt, mục tiêu đưa khoảng 10 mặt hàng Việt Nam lên sàn và hình thành giá tham chiếu cho 3–5 mặt hàng chủ lực không thể tách rời yêu cầu chuẩn hóa chất lượng, tổ chức nguồn cung và phát triển hệ thống kho hàng đáp ứng tiêu chuẩn.
Giá tham chiếu không chỉ được hình thành từ quy định pháp lý hay hoạt động niêm yết, mà phải dựa trên hàng hóa thực, tiêu chuẩn giao nhận rõ ràng và thanh khoản đủ lớn. Đây cũng là lý do việc phát triển thị trường hàng hóa phái sinh cần bắt đầu từ những điều kiện nền tảng của thị trường hàng hóa vật chất. Kỳ sau giải thích Đề án chọn những mặt hàng nào, vì sao thị trường phái sinh phải bắt đầu từ kho hàng.
Đón đọc Bài 3: Mặt hàng nào sẽ được giao dịch, vì sao bắt đầu từ kho hàng