Trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của các tỉnh miền núi, điện không chỉ là hạ tầng thiết yếu mà còn là “đòn bẩy” mở đường cho tăng trưởng, thu hút đầu tư và bảo đảm an sinh xã hội. Với một địa phương có tiềm năng thủy điện lớn như Lai Châu, yêu cầu đặt ra không chỉ là đưa điện đến từng hộ dân, mà còn phải giải phóng hiệu quả nguồn lực năng lượng, biến lợi thế thành động lực phát triển thực chất.
Xuất phát từ yêu cầu đó, Công ty Điện lực Lai Châu (PC Lai Châu) đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, vừa đẩy nhanh tiến độ cấp điện cho các hộ dân chưa có điện, vừa nâng cao năng lực lưới điện để giải tỏa công suất các nguồn thủy điện trên địa bàn, đúng với tinh thần “điện đi trước một bước” mà ngành điện xác định trong giai đoạn phát triển mới.
PC Lai Châu đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm vừa đẩy nhanh tiến độ cấp điện cho các hộ dân sống rải rác, địa hình bị chia cắt.
Những “điểm lõm” cần sớm được lấp đầy
Những năm qua, với sự quan tâm của Trung ương, của tỉnh và ngành điện, hệ thống lưới điện tại Lai Châu đã có bước phát triển đáng kể. Đến nay, 100% xã, phường trên địa bàn tỉnh đã được cấp điện từ lưới điện quốc gia; tỷ lệ hộ dân có điện đạt trên 97%, tỷ lệ thôn, bản có điện đạt 99%. Đây là con số rất đáng ghi nhận đối với một tỉnh có địa hình chia cắt mạnh, dân cư phân tán, giao thông khó khăn.
Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy vẫn còn những “điểm lõm” cần sớm được lấp đầy. Hiện nay, tỉnh Lai Châu vẫn còn hàng nghìn hộ dân ở các bản vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới chưa được tiếp cận điện lưới quốc gia hoặc sử dụng điện chưa ổn định.
Các bản như Thu Lũm, Tà Tổng, Mù Cả… là những khu vực điển hình cho bài toán khó của điện nông thôn miền núi bởi địa hình hiểm trở, dân cư sống rải rác, khoảng cách xa lưới điện khiến chi phí đầu tư cấp điện cho mỗi hộ dân rất lớn.
Thực tế, Lai Châu lại là địa phương có tiềm năng thủy điện hàng đầu cả nước, với hệ thống các nhà máy đã và đang vận hành có tổng công suất lên tới 3.381 MW. Thế nhưng, nghịch lý đặt ra là trong khi một bộ phận người dân chưa có điện để sử dụng, thì không ít nhà máy thủy điện lại chưa thể phát hết công suất do hạn chế về lưới điện truyền tải và phân phối.
Lai Châu là địa phương có tiềm năng thủy điện hàng đầu cả nước.
Theo tính toán, trong điều kiện các nhà máy thủy điện trên địa bàn đồng thời phát tối đa theo hợp đồng mua bán điện, lượng công suất không thể giải tỏa có thể lên tới 319 - 337 MW, tập trung chủ yếu tại khu vực Mường Tè và Than Uyên. Trong bối cảnh dự kiến tiếp tục có thêm các nhà máy thủy điện đưa vào vận hành trong năm 2026, áp lực lên hệ thống lưới điện càng trở nên rõ nét.
Thực tế đó đòi hỏi ngành điện Lai Châu phải có cách tiếp cận tổng thể, không tách rời bài toán an sinh xã hội với bài toán phát triển năng lượng, không coi nhiệm vụ “bán điện” là mục tiêu duy nhất, mà là kết nối phát triển, tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.
Giải pháp đồng bộ: Sáng điện từng bản, thông mạch nguồn thủy điện
Trên cơ sở đánh giá toàn diện thực trạng, PC Lai Châu đã xác định hai nhóm nhiệm vụ trọng tâm: Đẩy nhanh cấp điện cho các hộ dân chưa có điện và nâng cao khả năng giải tỏa công suất các nguồn điện.
Đối với các bản đã có dự án đầu tư, đến cuối năm 2025, toàn tỉnh còn 8 bản chưa được sử dụng điện lưới quốc gia. Trong số này, nhiều bản đã được bố trí vốn từ Chương trình mục tiêu quốc gia và đang trong quá trình thi công. Để không chờ đợi kéo dài, ngành điện đã phối hợp với chủ đầu tư nghiệm thu từng phần, lắp đặt công tơ và bố trí nguồn phát tạm thời để cấp điện trước cho người dân, bảo đảm đúng tiến độ chỉ đạo của Chính phủ và Tập đoàn Điện lực Việt Nam.
Với 3 bản “trắng điện” còn lại – những khu vực đặc biệt khó khăn về đầu tư, tỉnh Lai Châu đã trực tiếp làm việc với EVN để bố trí vốn và phê duyệt dự án. Ngành điện triển khai hàng loạt giải pháp rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, từ chỉ định tư vấn thiết kế, trực tiếp khảo sát hiện trường đến phối hợp chặt chẽ với địa phương trong công tác giải phóng mặt bằng, phấn đấu khởi công trong quý I/2026.
Đối với các bản đã có lưới điện nhưng người dân sống rải rác, chưa thể kéo điện đến từng hộ, ngành điện đề xuất cách tiếp cận linh hoạt hơn như: gắn đầu tư lưới điện với sắp xếp, ổn định dân cư, hoàn thiện quy hoạch điện lực tỉnh đồng bộ với quy hoạch tỉnh, quy hoạch đất đai, giao thông và năng lượng tái tạo. Đồng thời, chủ động kiến nghị Trung ương bố trí nguồn vốn đầu tư công trung hạn, lồng ghép với các chương trình mục tiêu quốc gia, ưu tiên vốn cho điện vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới.
Đến nay, 100% xã, phường trên địa bàn tỉnh Lai Châu đã được cấp điện từ lưới điện quốc gia; tỷ lệ hộ dân có điện đạt trên 97%, tỷ lệ thôn, bản có điện đạt 99%.
Song song với đó, đối với những khu vực có điều kiện phù hợp, giải pháp cấp điện bằng năng lượng tái tạo tại chỗ, đặc biệt là điện mặt trời độc lập, cũng được đặt ra như một hướng đi khả thi, góp phần từng bước xóa “lõm điện” ở những nơi lưới điện quốc gia khó vươn tới.
PC Lai Châu cũng tập trung đề xuất, triển khai các dự án trọng điểm về trạm biến áp và đường dây 220 kV, 110 kV tại các khu vực Mường Tè, Phong Thổ, Than Uyên; đồng thời phối hợp với các chủ đầu tư thủy điện để nâng khả năng tải của các tuyến đường dây hiện hữu, bảo đảm giải tỏa công suất đồng bộ, hiệu quả.
Từ thực tiễn đó, ngành điện Lai Châu kiến nghị Trung ương và tỉnh tiếp tục có cơ chế đặc thù cho phát triển lưới điện miền núi, ưu tiên quỹ đất, tháo gỡ vướng mắc giải phóng mặt bằng, tăng cường phối hợp giữa các chủ đầu tư nguồn và lưới để tránh tình trạng “nguồn chờ lưới, lưới chờ nguồn”.
Với quyết tâm chính trị cao và sự đồng hành của cả hệ thống, mục tiêu mà ngành điện hướng tới không chỉ là sáng điện trong từng mái nhà, mà còn là thông mạch năng lượng, đưa thủy điện thực sự trở thành trụ cột kinh tế của Lai Châu, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững nơi cực Tây Tổ quốc.