Nhiều du khách khi đến Quảng Ngãi luôn được giới thiệu về món đặc sản mà chỉ ở Quảng Ngãi mới có, đó là don. Don là loại vật nhuyễn thể giống như hến nhưng thịt dai và thơm hơn.
Ở phía hạ lưu sông Trà Khúc, khi thủy triều hạ, hàng chục người dân lại ra bờ sông để cào don mưu sinh
Rất khó lý giải vì sao tất cả các con sông ở miền Trung đều có đặc điểm, môi trường sống giống nhau nhưng ở sông Trà Khúc lại xuất hiện con don mà những dòng sông khác lại không có. Nhiều nơi có loại sinh vật giống tựa như thế như: hến, chắt chắt hay nghêu… tùy theo tên gọi của từng địa phương. Tuy nhiên, để tìm được vị ngọt, dai như don ở Quảng Ngãi thì chưa nơi nào có.
Cũng từ đó, nghề mưu sinh từ việc cào bắt loài nhuyễn thể này đem lại lợi nhuận kinh tế cho người dân cuối hạ lưu sông Trà Khúc. Theo người dân xã An Phú, nơi có nhiều người hành nghề cào don nhất thì thường vào tháng 2 đến tháng 8, khi mực nước sông Trà Khúc hạ thấp là lúc người cào don có ra phía bờ sông để mưu sinh.
Có những lúc phải lội ở mực nước sâu quá ngực
Ông Năm Lớp (54 tuổi, thôn Phú Thọ, xã An Phú), con don chỉ ở nước lợ, vùi thân trong cát, ăn toàn phấn hương nơi thượng nguồn theo nước đổ về nên cùng với cá bống, don là loài thủy sản sạch nhất sông Trà Khúc.
Ông cũng chẳng nhớ nghề cào don có tự bao giờ. Chỉ biết rằng, những đứa trẻ lớn lên ở hai bờ sông Trà Khúc hàng ngày lặn ngụp ở bờ sông đã quen với vị ngọt dai của don. “Nhưng không phải ai cũng làm nghề cào don đâu. Thấy đơn giản, nhưng cần có sức bền, một chút kỹ thuật vả cả kinh nghiệm nữa”, ông Năm Lớp cười hiền.
Công cụ là chiếc gàu được vùi sâu xuống lớp cát rồi kéo đi
Người ta gọi nghề cào don là nghề đi “thụt lùi” bởi người ta quàng chiếc gàu được chế tạo bằng các nan tre hoặc sắt, phía trên có sợi dây quấn ngang hông rồi đi lùi theo con nước. Chừng nào thấy nặng thì kéo lên để lấy don, rồi tiếp tục lùi lại. “Nếu con nước thuận, mỗi ngày cũng đủ kiếm chút tiền để sinh sống. Nên, nghề này chủ yếu là những người đã lớn tuổi làm, chứ mấy đứa trẻ không mấy mặn mà. Vừa phải dầm mình hàng tiếng đồng hồ dưới nước, vừa tốn sức”, bà Nguyễn Thị Hòa (52 tuổi, xã An Phú) nói.
Với một dây đai được quấn quanh hông, người dân đi lùi về phía sau để cào những con don vùi mình trong cát
Ở An Phú và xã Tịnh Khê hiện có hàng chục hộ dân sống bằng nghề cào don. Mỗi ngày, một lao động có thể khai thác khoảng một bao don, tương đương trên dưới 20kg nếu gặp con nước thuận lợi. Don không bán theo kí mà tính theo rổ. Mỗi rổ có giá khoảng 60.000 đồng trước khi được thương lái thu mua hoặc đưa đến các quán chuyên phục vụ món don trong vùng.
Để chế biến thành một tô don, người làm phải trải qua nhiều công đoạn từ làm sạch, luộc, tách thịt khỏi vỏ đến giữ lại phần nước luộc làm nước dùng.
Làm nghề này phải dầm mình trong nước từ 4-5 tiếng đồng hồ mỗi ngày
Từ nguyên liệu mộc mạc ấy, người Quảng Ngãi đã sáng tạo nên nhiều món ăn như cháo don, don xào, nhưng nổi tiếng hơn cả vẫn là tô don ăn kèm bánh tráng nướng và ớt tươi. Vị ngọt thanh của don hòa cùng nước dùng đậm đà, cái giòn thơm của bánh tráng và vị cay nồng của ớt tạo nên hương vị riêng khó trộn lẫn. Nhờ đó, don trở thành món ăn nổi tiếng mà không nơi nào có.
Chiếc gàu được làm từ nan tre hoặc sắt để kéo don
Khi thấy đủ nặng thì kéo gàu lên, rửa sơ bằng nước sông rồi đổ don vào ghe
Một mẻ don vừa được kéo lên
Don là loài nhuyễn thể, thường có vỏ màu vàng với kích thước nhỏ tương tự như con hến
Nếu con nước thuận lợi, mỗi ngày người cào don có thể bắt được chừng 20kg
Sau khi rửa sạch, don sẽ được đem đi luộc. Nước sẽ làm nước dùng, còn thịt don sẽ đem đi chế biến các món ăn
Phổ biến nhất vẫn là don ăn kèm với bánh tráng mỏng, ít ớt cay và hành tây cắt sợi
Nhiều nơi thường ăn kèm với trứng vịt lộn
Với người dân Quảng Ngãi, don là món ăn đặc sản gần gũi đời sống nhất
Để có món ăn đặc sản dân dã, ở phía cuối hạ lưu sông Trà Khúc vẫn còn hàng chục người gắn bó với nghề cào don