Kiểm soát thuốc lá bắt đầu từ tư duy phòng bệnh
Phát biểu tại Hội thảo “Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra”, ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) cho rằng, Nghị quyết số 72-NQ/TW đã cụ thể hóa tư duy ưu tiên phòng bệnh.
Ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược.
Đến năm 2030, Nghị quyết đặt mục tiêu tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, trong đó có thuốc lá; đồng thời giảm thiểu tiêu thụ các sản phẩm có hại cho sức khỏe.
Theo ông Nguyễn Anh Dương, đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao sức khỏe nhân dân và đóng góp vào chuyển đổi mô hình phát triển của Việt Nam. Bởi vấn đề không chỉ nằm ở việc người dân sống lâu hơn, mà còn phải bảo đảm số năm sống khỏe tăng tương ứng.
Số liệu được ông Nguyễn Anh Dương dẫn từ Bộ Y tế năm 2025 cho thấy tuổi thọ trung bình của Việt Nam là 74,8 tuổi, trong khi số năm sống khỏe khoảng 65 tuổi. Vì vậy, nếu mục tiêu đến năm 2045 là tiếp tục nâng tuổi thọ trung bình lên trên 80 tuổi, thì số năm sống khỏe cũng cần được cải thiện tương ứng. Nếu tuổi thọ tăng nhưng số năm sống khỏe không tăng tương xứng, chất lượng sống của người dân và gánh nặng chăm sóc sức khỏe vẫn là vấn đề đáng lưu ý.
Do đó, việc kiểm soát các bệnh không lây nhiễm, trong đó có những bệnh liên quan đến thuốc lá, là một nội dung quan trọng. Thuốc lá được xác định là một yếu tố nguy cơ có thể phòng tránh. Tư duy phòng tránh vì thế cần được đặt ở vị trí trung tâm thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả. “Ở đây, tư duy chúng ta nhấn mạnh là chuyển từ tư duy chữa bệnh sang vấn đề phòng bệnh. Vì vậy, phòng bệnh phải là ưu tiên”, ông Nguyễn Anh Dương nhấn mạnh.
Việt Nam đã sớm tham gia Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá, phê chuẩn từ năm 2004 và có hiệu lực tại Việt Nam từ năm 2005. Từ năm 2008, Việt Nam triển khai MPOWER (Y tế công cộng) với sáu trụ cột gồm giám sát sử dụng thuốc lá; bảo vệ người không hút thuốc; hỗ trợ cai nghiện; cảnh báo tác hại thuốc lá; cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ; tăng thuế thuốc lá.
Các chính sách kiểm soát thuốc lá của Việt Nam đã bao phủ những trụ cột này, trong đó, thuế tiêu thụ đặc biệt là một công cụ được thảo luận nhiều trong thời gian gần đây. Đặc biệt, từ ngày 1/1/2027, theo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2025, Việt Nam sẽ áp dụng thuế hỗn hợp, gồm thuế suất 75% cộng với mức thuế tuyệt đối tăng theo lộ trình.
Việc áp dụng thuế hỗn hợp được đánh giá là phù hợp với khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới và các nghiên cứu tại Việt Nam. Thuế tuyệt đối có tác dụng đối với các loại thuốc lá giá thấp, trong khi thuế tính theo tỷ lệ phần trăm tiếp tục tác động đến các loại thuốc lá có giá trị cao. Mục tiêu là không để giá thuốc lá trở thành yếu tố thuận lợi thúc đẩy tiêu dùng.
Cùng với chính sách thuế, Việt Nam cũng có những quy định mới đối với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Theo Nghị quyết 173/2024/QH15, từ năm 2025, việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng các sản phẩm này bị cấm. Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 tiếp tục đưa các sản phẩm này vào ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh và có hiệu lực từ ngày 1/3/2026. Các quy định về chế tài xử phạt, phục vụ, chứa chấp và buộc tiêu hủy khi phát hiện vi phạm cũng được bổ sung.
Đồng bộ các giải pháp đồng bộ
Tác hại của thuốc lá không chỉ thể hiện ở sức khỏe mà còn tạo ra gánh nặng kinh tế - xã hội. Thuốc lá gây tổn thất lớn về năng suất lao động, chi phí y tế, thu nhập hộ gia đình và khả năng giảm nghèo. Ở góc độ năng suất, hút thuốc làm tăng nguy cơ nghỉ làm cùng đó là chi phí đối với doanh nghiệp cũng phát sinh từ chăm sóc sức khỏe, nghỉ làm và thời gian làm việc kém hiệu quả.
Hội thảo “Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra".
“Những tác động này cho thấy kiểm soát thuốc lá không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế. Đây đồng thời là vấn đề kinh tế, xã hội, lao động, an sinh và phát triển con người. Vì vậy, chính sách kiểm soát thuốc lá cần được đặt trong tổng thể mục tiêu phát triển”, ông Nguyễn Anh Dương nêu.
Để kiểm soát tốt thuốc lá, góp sức thực hiện thành công Nghị quyết số 72/NQ-TW, tại hội thảo, ông Nguyễn Anh Dương cũng đưa ra một số khuyến nghị, trong đó tiếp tục hoàn thiện lộ trình thuế thuốc lá. Trong khi Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt đã có lộ trình đến năm 2031, cần xem xét lộ trình dài hơn, gắn với định hướng phát triển đến năm 2045. Đồng thời, có thể nghiên cứu cơ chế tự động điều chỉnh thuế khi thu nhập và mặt bằng đời sống của người dân thay đổi.
Từ góc độ hệ thống y tế, cần lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá vào các chương trình y tế khác và bảo hiểm y tế; đồng thời thực thi hiệu quả lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, các quy định về môi trường không khói thuốc và quảng cáo, tiếp thị thuốc lá.
Một vấn đề khác cần được quan tâm là việc thay thế những công cụ quản lý đã được đơn giản hóa bằng các biện pháp phù hợp để vẫn kiểm soát khả năng tiếp cận thuốc lá. Cùng với đó, cần tăng trách nhiệm của doanh nghiệp về tài chính, minh bạch thông tin và trách nhiệm xã hội, trong đó có trách nhiệm liên quan đến hậu quả y tế và môi trường do thuốc lá gây ra.
Đặc biệt, cần huy động sự tham gia của nhiều ngành, các địa phương cũng cần có chương trình và kế hoạch thực hiện thiết thực; các tổ chức xã hội, tổ chức nghiên cứu… tham gia cung cấp thông tin, nghiên cứu và thông điệp đầy đủ về tác hại của thuốc lá.
Ông Nguyễn Anh Dương cũng cho rằng, để thực hiện thắng lợi mục tiêu bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, thông điệp chính sách cần nhất quán: Giảm tiêu dùng và giảm tác hại của thuốc lá phải là mục tiêu xuyên suốt. Mỗi chính sách mới cần được xem xét trong mối quan hệ với toàn bộ hệ thống chính sách, bảo đảm các biện pháp tăng chi phí tiêu dùng thuốc lá không bị triệt tiêu bởi những yếu tố làm giảm chi phí sản xuất, kinh doanh và tiếp cận thuốc lá.
Hoàn thiện hệ thống chính sách nhằm kiểm soát tốt việc tiêu dùng thuốc lá góp sức thực hiện thắng lợi Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.