Rà soát từng lô cà phê, chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng
Cây cà phê đã trở thành một trong những ngành hàng nông sản xuất khẩu quan trọng của Sơn La. Theo Sở Công Thương Sơn La, năm 2025, tỉnh xuất khẩu 27.800 tấn cà phê, đạt giá trị ước 112,38 triệu USD; thị trường tiêu thụ chủ yếu là EU, Bắc Mỹ, Hoa Kỳ, Trung Đông và ASEAN.
EU là một trong những thị trường lớn nhất của cà phê Việt Nam
Hiện nay, EU là một trong những thị trường quan trọng nhất cho cà phê Việt Nam nói chung và cà phê Sơn La nói riêng khi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) mang lại ưu đãi thuế quan giúp nâng cao sức cạnh tranh. Tuy nhiên, với thị trường EU, Quy định chống mất rừng (EUDR) đang đặt ra những yêu cầu chặt chẽ đối với cà phê nhập khẩu. Sản phẩm phải chứng minh được nguồn gốc từ diện tích không bị mất rừng sau ngày 31/12/2020, đồng thời xác định được vị trí địa lý và nguồn gốc vùng trồng.
Đây cũng là bài toán trực tiếp đối với Sơn La trong quá trình khai thác hiệu quả Hiệp định EVFTA. Khi thuế quan và các điều kiện tiếp cận thị trường được cải thiện, khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường và truy xuất nguồn gốc sẽ quyết định việc doanh nghiệp có thể chuyển những lợi thế từ hiệp định thành giá trị xuất khẩu thực tế hay không.
Theo đó, để đáp ứng yêu cầu từ thị trường, ngày 21/8, UBND tỉnh Sơn La đã ban hành Kế hoạch số 231/KH-UBND về triển khai rà soát cà phê trên đất lâm nghiệp, xây dựng dữ liệu vùng trồng và truy xuất nguồn gốc theo quy định EUDR. Trong hai ngày 23 - 24/9, Sở Nông nghiệp và Môi trường Sơn La đã tổ chức hội nghị triển khai kế hoạch rà soát cà phê trên đất lâm nghiệp, xây dựng dữ liệu vùng trồng phục vụ truy xuất nguồn gốc. Hội nghị có sự tham gia của các đơn vị chuyên môn, đại diện 28 xã, phường trọng điểm trồng cà phê cùng doanh nghiệp, hợp tác xã sản xuất, chế biến và tiêu thụ cà phê.
Điểm đáng chú ý trong cách làm của Sơn La là việc rà soát không dừng ở cấp vùng mà được thực hiện đến từng lô, từng vùng trồng và phân loại theo mức độ rủi ro.
Nhóm có mức rủi ro thấp là những lô cà phê nằm hoàn toàn trên đất nông nghiệp, ngoài quy hoạch 3 loại rừng, không có biến động chuyển đổi rừng sau ngày 31/12/2020 và có hồ sơ sử dụng đất nông nghiệp hợp lệ. Đây là những diện tích được đưa vào danh sách vùng trồng ưu tiên truy xuất nguồn gốc phục vụ xuất khẩu.
Nhóm rủi ro trung bình gồm những diện tích nằm trên đất nông nghiệp nhưng giáp ranh quy hoạch đất lâm nghiệp, có dấu hiệu biến động lớp phủ trước ngày 31/12/2020 cần xác minh hoặc chưa đầy đủ hồ sơ về nguồn gốc sử dụng đất. Các trường hợp này phải được kiểm tra thực địa, hoàn thiện hồ sơ và áp dụng biện pháp giám sát phù hợp.
Trong khi đó, diện tích thuộc nhóm rủi ro cao là những lô cà phê nằm trên đất quy hoạch 3 loại rừng, đất có rừng bị chuyển đổi, khai phá sau ngày 31/12/2020 hoặc được xác định là rừng tự nhiên, rừng trồng đã bị loại bỏ để trồng cà phê. Theo kế hoạch, những diện tích này không đủ điều kiện đáp ứng EUDR và phải được xử lý theo quy định của pháp luật về đất đai, lâm nghiệp.
Cách phân loại này cho thấy, yêu cầu của thị trường xuất khẩu đang tác động trực tiếp tới phương thức quản lý vùng nguyên liệu. Thay vì chỉ quan tâm diện tích và sản lượng, vùng cà phê phải có thông tin rõ ràng về vị trí, hiện trạng đất, lịch sử sử dụng đất và khả năng truy xuất.
Ông Trần Dũng Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Sơn La cho biết, Sở đã thành lập 16 tổ công tác, tăng cường hỗ trợ, hướng dẫn các xã, phường thực hiện nhiệm vụ. Các tổ công tác phối hợp với địa phương thu thập thông tin vườn cà phê, cập nhật dữ liệu vùng trồng, xây dựng bản đồ và phân vùng rủi ro; thời gian thực hiện đến ngày 30/11/2026.
Để hoàn thành rà soát toàn bộ diện tích cà phê trước ngày 30/12/2026, các xã, phường được yêu cầu thành lập ban chỉ đạo, tổ công tác và huy động lực lượng tại cơ sở triển khai theo từng tổ, bản. Đợt thi đua cao điểm 120 ngày, từ 1/9 đến 30/12, được phát động nhằm tập trung hoàn thành nhiệm vụ rà soát và xây dựng dữ liệu vùng trồng.
Sở Nông nghiệp và Môi trường cũng xây dựng bản đồ giải đoán ảnh viễn thám, tổ chức tập huấn kỹ thuật và cử cán bộ chuyên môn hỗ trợ các xã, phường kiểm tra, cập nhật dữ liệu ngoài thực địa.
Từ tuân thủ EUDR đến nâng giá trị cà phê Sơn La
Để nâng chất lượng vùng nguyên liệu, hàng chục nghìn héc-ta cà phê Sơn La đã được cấp các chứng nhận sản xuất bền vững phục vụ xuất khẩu; hơn 1.100 ha phát triển theo hướng cà phê đặc sản và trên 1.000 ha ứng dụng công nghệ cao. Toàn tỉnh có 28 doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia liên kết sản xuất, chế biến, góp phần hình thành chuỗi giá trị cà phê.
EVFTA mang lại hiệu quả lớn đối với xuất khẩu cà phê
Ở cấp doanh nghiệp, hợp tác xã, yêu cầu minh bạch hóa vùng nguyên liệu cũng đang được chuyển thành các quy trình cụ thể. Hiện, HTX Cà phê Bích Thao, phường Chiềng Cơi liên kết với khoảng 1.200 hộ dân, phát triển 1.500 ha vùng nguyên liệu, trong đó 500 ha sản xuất theo hướng giảm phát thải. Ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc HTX, cho biết HTX hướng dẫn người dân thực hiện thống nhất quy trình sản xuất, quản lý thông tin vùng trồng và kiểm soát chất lượng từ chăm sóc, thu hái đến sơ chế. Đây là nền tảng để đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.
Tại cơ sở, việc đáp ứng yêu cầu thị trường cũng được đưa vào hoạt động tập huấn. Trong tháng 5/2026, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Sơn La phối hợp với UBND xã Nậm Lầu tổ chức tập huấn về sản xuất cà phê bền vững theo yêu cầu EUDR cho 90 học viên là đại diện các hộ gia đình trực tiếp sản xuất cà phê tại bản Púng và bản Biên.
Người dân được hướng dẫn về các quy định chống phá rừng của EU, tác động của EUDR đến chuỗi cung ứng cà phê Việt Nam, nguyên tắc quản lý, bảo vệ rừng vùng cà phê; đồng thời được truyền đạt kỹ thuật trồng mới, lựa chọn giống, bón phân, phòng trừ cỏ dại và các biện pháp che phủ cho cây cà phê.
Trong dài hạn, việc đáp ứng EUDR không chỉ là hoàn thành một bộ hồ sơ để đưa cà phê vào EU. Khi mỗi vùng trồng có dữ liệu rõ ràng, mỗi lô cà phê xác định được nguồn gốc và quy trình sản xuất được chuẩn hóa, Sơn La có thêm cơ sở để nâng chất lượng, minh bạch chuỗi cung ứng và nâng giá trị sản phẩm.
Với một ngành hàng mà hơn 90% sản lượng dành cho xuất khẩu, giữ được vùng nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn cũng chính là giữ thị trường. Khi những yêu cầu khắt khe của EU được biến thành động lực chuẩn hóa sản xuất, EVFTA sẽ có thêm nền tảng để phát huy giá trị đối với cà phê Sơn La.