Trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới ngày càng đi vào chiều sâu thực thi, chỉ số FTA Index đã trở thành thước đo quan trọng phản ánh mức độ chủ động và hiệu quả hội nhập của từng địa phương.
Thanh Hóa là một trong những tỉnh thuộc nhóm khá, liên tục ghi nhận những chuyển biến tích cực cả ở cấp chính quyền lẫn cộng đồng doanh nghiệp trong việc tận dụng các cam kết FTA.
Xung quanh cách tiếp cận, các giải pháp cụ thể cũng như những thay đổi trong tư duy và hành động của doanh nghiệp sau khi FTA Index được công bố, Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Doãn Trọng Thanh - Phó Trưởng Phòng Quản lý Xuất nhập khẩu, Sở Công Thương Thanh Hóa nhằm làm rõ những kinh nghiệm, bài học và định hướng để địa phương tiếp tục vươn lên trở thành điểm sáng trong thực thi FTA ở nhóm tỉnh công nghiệp - dịch vụ.
Thực thi FTA hiệu quả
- Là một trong những địa phương có điểm số FTA Index ở nhóm khá, xin ông cho biết Thanh Hóa đã triển khai những bước cụ thể nào để cải thiện năng lực tận dụng FTA?
Ông Doãn Trọng Thanh: Thanh Hóa là địa phương xếp hạng cao theo công bố FTA Index, nhờ sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Tỉnh ủy, HĐND, UBND và các ngành, các cấp trong hỗ trợ doanh nghiệp hội nhập. Tỉnh đã đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn chuyên sâu về các FTA; kịp thời ban hành kế hoạch triển khai các hiệp định đã ký kết; xây dựng chiến lược, chương trình đối ngoại và hội nhập quốc tế, giúp doanh nghiệp nắm bắt và tận dụng hiệu quả các ưu đãi.
Cùng với đó, Thanh Hóa ban hành nhiều chính sách thúc đẩy hội nhập, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường mới, phát triển sản phẩm xuất khẩu; triển khai chính sách phát triển doanh nghiệp giai đoạn 2022 - 2026; hỗ trợ các hãng tàu quốc tế và doanh nghiệp xuất khẩu thông qua cảng Nghi Sơn và cảng Lý Sơn. Các sở, ban, ngành được giao nhiệm vụ đã đồng hành cùng doanh nghiệp trong đầu tư nhà máy, đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu, tuân thủ cam kết FTA, đổi mới tư duy sản xuất, tăng cường truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ; đồng thời chú trọng chấp hành quy định về xuất xứ nhằm phòng ngừa rủi ro phòng vệ thương mại.
Tận dụng các FTA để đẩy mạnh xuất khẩu. Ảnh minh họa
Việc công bố FTA Index 2024 không chỉ là xếp hạng mà còn tạo động lực để Thanh Hóa tiếp tục cải cách hành chính, nhận diện điểm nghẽn, điều chỉnh chiến lược và giải pháp, nâng cao hiệu quả tuyên truyền, thực thi FTA và các cam kết phát triển bền vững, qua đó hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp tối ưu hóa cơ hội hội nhập.
- Từ thực thế địa phương, sau khoảng 7 tháng FTA Index được công bố, ông có thể chia sẻ về những chuyển biến trong tư duy, hành động của doanh nghiệp tại địa phương? Theo ông, yếu tố nào có thể đưa Thanh Hóa trở thành điểm sáng trong thực thi FTA ở nhóm các tỉnh công nghiệp, dịch vụ?
Ông Doãn Trọng Thanh: Chuyển biến rõ nét trong tư duy và hành động của doanh nghiệp thể hiện ở việc hình thành áp lực tích cực và cơ chế tự thúc đẩy đổi mới. Trước hết, doanh nghiệp đã chuyển từ thế thụ động sang chủ động tìm hiểu, ứng dụng các FTA một cách chuyên sâu; tích cực tham gia tập huấn về quy tắc xuất xứ, rào cản kỹ thuật và tiêu chuẩn mới. Nhờ đó, tỷ lệ doanh nghiệp xin cấp C/O ưu đãi và tận dụng ưu đãi thuế quan tại các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKVFTA tăng rõ rệt; kim ngạch xuất khẩu 7 tháng đầu năm 2025 đạt 4,1 tỷ USD, tăng 21,8%, trong đó xuất khẩu sang các thị trường FTA thế hệ mới tăng khoảng 10 - 12%.
Thứ hai, tư duy về chuyển đổi xanh và sản xuất bền vững có sự thay đổi căn bản. Doanh nghiệp nhận thức rõ các cam kết về môi trường, lao động trong FTA không còn là rào cản mà là điều kiện bắt buộc để thâm nhập thị trường cao cấp. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong các ngành dệt may, da giày, chế biến nông sản, đã điều chỉnh chiến lược đầu tư theo hướng sản xuất xanh, sạch, nâng cao truy xuất nguồn gốc và bảo đảm chuỗi cung ứng bền vững. Thứ ba, doanh nghiệp chủ động đa dạng hóa thị trường và chuỗi cung ứng, mở rộng sang châu Âu, Canada, Brazil, Trung Đông nhằm giảm rủi ro và khai thác hiệu quả lợi thế so sánh.
Kết quả nổi bật của Thanh Hóa được tạo nên từ một số trụ cột then chốt: sự lãnh đạo chủ động, quyết liệt của chính quyền tỉnh lấy doanh nghiệp làm trung tâm; các chính sách hỗ trợ thực chất, được cụ thể hóa và gắn chặt với chương trình phát triển kinh tế - xã hội; việc phát huy lợi thế các ngành công nghiệp chủ lực gắn với đầu tư hạ tầng logistics, trọng tâm là cảng Nghi Sơn và kết nối giao thông; cùng với đội ngũ cán bộ thực thi có năng lực chuyên môn, hỗ trợ hiệu quả doanh nghiệp trong thủ tục và tư vấn quy tắc xuất xứ để tận dụng các FTA.
Gỡ “điểm nghẽn” từ cơ sở
- Trong quá trình triển khai và thực thi các FTA, các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hải Phòng có gặp khó khăn gì về nhân lực hoặc hạ tầng dữ liệu khi thực hiện các tiêu chí FTA Index? Sở Công Thương tỉnh có kế hoạch nhân rộng mô hình tuyên truyền hoặc hội nghị tập huấn FTA xuống cấp xã, tới từng doanh nghiệp không, thưa ông?
Ông Doãn Trọng Thanh: Khó khăn của doanh nghiệp Thanh Hóa khi thực thi các FTA, đặc biệt là FTA thế hệ mới, không mang tính cá biệt mà là thực trạng chung của nhiều địa phương. Với hơn 20.000 doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó trên 90% là doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và vừa, cùng khoảng 300 doanh nghiệp xuất nhập khẩu, năng lực tham gia thị trường FTA của cộng đồng doanh nghiệp tỉnh còn nhiều hạn chế.
Ông Doãn Trọng Thanh - Phó Trưởng Phòng Quản lý Xuất nhập khẩu, Sở Công Thương Thanh Hóa. Ảnh: NVCC
Trước hết là thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao. Phần lớn doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, thiếu nhân sự am hiểu luật thương mại quốc tế, quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và phòng vệ thương mại; trình độ ngoại ngữ, kỹ năng đàm phán còn hạn chế, dẫn tới khó tiếp cận, xử lý cam kết FTA và phải phụ thuộc vào trung gian, làm giảm khả năng khai thác ưu đãi. Bên cạnh đó, năng lực quản trị và quản lý chuỗi cung ứng còn yếu; nhiều doanh nghiệp chưa đáp ứng tốt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững. Hạ tầng dữ liệu và công nghệ còn hạn chế, việc số hóa quy trình, tiếp cận thông tin thị trường, rào cản phi thuế quan gặp khó khăn; trong khi chi phí đầu tư công nghệ, hệ thống truy xuất nguồn gốc là gánh nặng lớn.
Trước thực tế này, Sở Công Thương Thanh Hóa xác định tuyên truyền và đào tạo là trụ cột then chốt để tháo gỡ khó khăn và duy trì thứ hạng FTA Index. Theo đó, tỉnh đẩy mạnh tuyên truyền xuống cấp cơ sở; tổ chức hội nghị, hội thảo tại các khu công nghiệp, địa bàn tập trung doanh nghiệp xuất nhập khẩu như Nghi Sơn, Bỉm Sơn; triển khai các lớp tập huấn chuyên sâu theo từng ngành hàng chủ lực như nông sản, dệt may, da giày, tập trung vào quy tắc xuất xứ, TBT và phòng vệ thương mại.
Song song, các hội nghị được tổ chức linh hoạt trực tiếp - trực tuyến, kết nối doanh nghiệp với Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài để cung cấp thông tin thị trường kịp thời. Sở Công Thương cũng xây dựng cẩm nang số, nền tảng tư vấn trực tuyến, đường dây hỗ trợ và tiếp tục mô hình hỗ trợ “một - một” cho doanh nghiệp tiềm năng hoặc gặp vướng mắc cụ thể, nhằm bảo đảm các cam kết và lợi ích từ FTA được thẩm thấu đến từng doanh nghiệp, từng địa phương.
- Theo ông, làm thế nào để tăng sự phối hợp giữa địa phương và doanh nghiệp trong việc thu thập dữ liệu, đánh giá và cải thiện chỉ số FTA Index?
Ông Doãn Trọng Thanh: Để tăng cường phối hợp trong thu thập dữ liệu, đánh giá và cải thiện FTA Index, Thanh Hóa xác định triển khai đồng bộ một số giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, thiết lập cơ chế thu thập dữ liệu hai chiều, thường xuyên và có hệ thống thông qua việc thành lập nhóm chuyên trách FTA Index cấp tỉnh, với sự tham gia của Sở Công Thương, Hải quan, VCCI, Hiệp hội Doanh nghiệp, Thống kê và đại diện doanh nghiệp xuất nhập khẩu lớn. Dữ liệu được cập nhật qua các kênh số hóa, gắn với công tác cấp C/O, tập trung vào mức độ tận dụng FTA, vướng mắc về quy tắc xuất xứ, rào cản kỹ thuật và hiệu quả các hoạt động hỗ trợ, bảo đảm phục vụ trực tiếp cho việc cải thiện chỉ số.
Thứ hai, cá nhân hóa công tác hỗ trợ đào tạo, chuyển từ tập huấn đại trà sang tư vấn chuyên sâu cho doanh nghiệp vừa và nhỏ có tiềm năng xuất khẩu. Việc công khai, phân tích chi tiết điểm số FTA Index hằng năm giúp doanh nghiệp nhận diện rõ điểm mạnh, điểm yếu, từ đó chủ động cải thiện những nội dung cụ thể. Đồng thời, phát huy vai trò của Hiệp hội Doanh nghiệp trong tổng hợp kiến nghị, phản ánh kịp thời tới Sở Công Thương, cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo hội nhập kinh tế quốc tế của tỉnh.
Xin cảm ơn ông!
Từ thực tiễn triển khai, Thanh Hóa kiến nghị Bộ Công Thương: điều chỉnh hệ thống tiêu chí FTA Index theo hướng tăng trọng số đánh giá hiệu quả thực thi, giảm các tiêu chí đầu vào, đồng thời phân nhóm địa phương theo đặc thù phát triển để bảo đảm so sánh sát thực; nâng cao chất lượng và tính minh bạch dữ liệu thông qua một cổng thông tin chung, mở rộng khảo sát doanh nghiệp và tăng cường phối hợp với VCCI; đẩy mạnh hỗ trợ kỹ thuật chuyên sâu, tập huấn cho cán bộ địa phương về các nội dung mới của FTA thế hệ mới như kinh tế số, mua sắm công và phát triển bền vững, qua đó nâng cao năng lực hỗ trợ doanh nghiệp một cách thực chất.