Từ Brazil 1975 đến Mỹ, Ấn Độ: Khi xăng được trồng từ lòng đất
Tháng 10 năm 1973, các nước Arab trong khối OPEC đồng loạt cắt xuất khẩu dầu mỏ sang phương Tây. Chỉ trong vài tuần, giá dầu thô tăng gần 400%. Người Mỹ xếp hàng dài trước cây xăng, nhiều trạm đóng cửa, chính phủ áp dụng phân phối theo biển số chẵn lẻ. Từ cú sốc địa chính trị đó, một câu hỏi ra đời và không bao giờ im lặng trở lại: liệu có loại nhiên liệu nào được trồng trọt, thay vì phải khai thác từ lòng đất và phụ thuộc vào ân huệ địa chính trị? Câu trả lời của lịch sử là ethanol sinh học. Và sau 50 năm, câu trả lời đó đã chính thức đến Việt Nam.
Nhiều nơi đã đưa xăng E10 ra thị trường toàn quốc từ 15/5/2026
Để hiểu vì sao ngày 1/6/2026 là một cột mốc có ý nghĩa với Việt Nam, cần quay trở lại cú sốc địa chính trị kinh điển nhất thế kỷ XX về năng lượng. Cuộc Chiến tranh Yom Kippur năm 1973 giữa Israel và liên quân Ai Cập, Syria đã kéo các nước Arab trong OPEC vào một quyết định chấn động: áp đặt lệnh cấm vận dầu mỏ nhằm vào Mỹ và các nước phương Tây ủng hộ Israel. Giá dầu thô tăng từ 3 USD lên 12 USD/thùng chỉ trong vài tháng, tương đương mức tăng gần 400%. Đây là lần đầu tiên các nước phương Tây nhận ra rằng, họ đã xây dựng toàn bộ nền văn minh công nghiệp của mình trên một nền tảng có thể bị cắt đứt bất cứ lúc nào, bởi quyết định của một nhóm chính phủ xa xôi.
Hai câu hỏi chiến lược được đặt ra ngay lập tức và không bao giờ rút lui khỏi nghị trình của các chính phủ từ đó đến nay: làm sao để không bao giờ bị "tống tiền" bằng dầu mỏ như vậy nữa, và liệu có loại nhiên liệu nào có thể trồng trọt được thay vì phải khai thác từ lòng đất? Ethanol, tức cồn sinh học sản xuất từ cây mía, ngô, sắn, chính là câu trả lời mà nhiều quốc gia bắt đầu nghiêm túc tìm kiếm từ thời điểm đó. Và Brazil là quốc gia đầu tiên biến câu trả lời đó thành hiện thực ở cấp độ quốc gia.
Ngày 14/11/1975, Chính phủ Brazil ban hành Sắc lệnh số 76.593, chính thức khai sinh Chương trình Quốc gia về Cồn (Proálcool). Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, một quốc gia tuyên bố chiến lược thay thế xăng dầu hóa thạch bằng ethanol sinh học ở quy mô toàn quốc. Mục tiêu ban đầu của Proálcool là giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu bằng cách pha ethanol từ mía đường vào xăng ở tỷ lệ từ 5 đến 10%, tức E5 đến E10, ở mức có thể sử dụng trên động cơ xăng thông thường mà không cần sửa đổi đáng kể. Chỉ 6 năm sau khi Proálcool ra đời, 90% ô tô mới bán ra tại Brazil có khả năng chạy bằng ethanol, đây là tốc độ chuyển đổi chưa từng có trong lịch sử ngành nhiên liệu toàn cầu. Brazil đã chứng minh: không cần chờ xe điện mới có thể giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ, bởi bằng chính những cây trồng có sẵn trên lãnh thổ quốc gia, một đất nước hoàn toàn có thể chủ động về nhiên liệu.
Hoa Kỳ đi theo con đường khác Brazil, không phải do một sắc lệnh táo bạo mà qua 30 năm tranh luận, vận động hành lang và đạo luật chồng đạo luật. Năm 1978, Mỹ ban hành Energy Tax Act, định nghĩa lần đầu "gasohol" là hỗn hợp xăng chứa ít nhất 10% cồn và miễn thuế nhiên liệu liên bang 4 cent/gallon cho loại này. Năm 1990, Clean Air Act Amendments chuyển từ cơ chế ưu đãi thuế sang bắt buộc. Năm 2005, Renewable Fuel Standard (RFS) ra đời, đặt lịch trình bắt buộc pha ethanol tăng dần theo từng năm. Kết quả sau 30 năm kiên trì: E10 trở thành xăng tiêu chuẩn tại Mỹ, với hơn 98% xăng bán lẻ hiện nay là E10. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), hỗn hợp ethanol tới 10% có thể sử dụng cho tất cả các phương tiện chạy xăng mà không cần điều chỉnh động cơ.
Ấn Độ là câu chuyện gần đây nhất và cũng ấn tượng nhất: khởi động chương trình xăng pha ethanol từ năm 2003, đạt E10 vào năm tài chính 2021 đến 2022, và đạt E20 vào tháng 7/2025, sớm hơn 5 năm so với kế hoạch ban đầu đặt ra. Từ Brazil đến Mỹ, từ Liên minh châu Âu đến Ấn Độ, bản đồ E10 toàn cầu đã phủ trên 50 quốc gia và vùng lãnh thổ, trải dài trên cả 5 châu lục.
Những bài học đắt giá để Việt Nam không phải trả học phí
Không có quốc gia nào chuyển đổi sang E10 mà không gặp sóng gió. Điều đáng học hỏi là cách họ vượt qua, không phải cách họ cố tránh khỏi sóng gió. Tại Anh, khi E10 chính thức thay thế xăng thông thường từ tháng 9/2021, làn sóng phản đối từ cộng đồng xe cổ đã lên đến mức một nghị sĩ phải phát biểu tại Nghị viện.
"Nguy cơ ở đây không phải là ác ý mà là sự thiếu hiểu biết. Xăng E10 là thứ gây chết người", Nghị sĩ Sir Greg Knight, Chủ tịch Nhóm nghị sĩ lưỡng đảng về xe cổ, phát biểu tại Nghị viện Westminster, Anh, ngày 22/1/2020.
Thế nhưng Anh vẫn chuyển đổi và đã thành công. Chính phủ Anh đã triển khai chiến dịch truyền thông quốc gia kéo dài 6 tháng trước ngày thực thi; xây dựng công cụ tra cứu tương thích xe trực tuyến tại trang web của chính phủ; đồng thời duy trì xăng E5 dành cho xe cổ tại mọi trạm xăng lớn trong ít nhất 5 năm tiếp theo. Đây là mô hình quản lý chuyển đổi mà Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo và vận dụng phù hợp với điều kiện trong nước.
Indonesia lại cho thấy bài học ngược chiều về tầm quan trọng của phối hợp kỹ thuật. Khi triển khai E10, các hãng xăng tư nhân như Shell, Vivo, BP từ chối sử dụng xăng nền của Pertamina có pha ethanol vì không khớp thành phần kỹ thuật, dẫn đến cạn hàng tại nhiều cây xăng tư nhân. Bài học từ Indonesia nhắc nhở rằng quy chuẩn kỹ thuật thống nhất và sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà phân phối là điều kiện tiên quyết, không thể chỉ dừng lại ở quyết định hành chính.
Từ 1/6/2026, xăng E10 sẽ được bán rộng rãi trên cả nước. Ảnh: Cẩm An
Nhìn vào bản đồ thế giới E10, Việt Nam bắt đầu muộn hơn Brazil 51 năm, muộn hơn Mỹ 48 năm, muộn hơn Anh 5 năm. Nhưng muộn không đồng nghĩa với bất lợi. Việt Nam có thứ mà Brazil, Mỹ, Anh không có vào thời điểm họ bắt đầu: 50 năm kinh nghiệm đúc kết sẵn từ hàng chục quốc gia đi trước, không cần phải trả học phí từ đầu.
Hành trình 50 năm E10 toàn cầu đã chứng minh bốn điều không thể chối cãi: E10 an toàn cho động cơ xe; E10 giúp giảm phát thải thực sự; E10 tạo ra thị trường nông nghiệp mới có giá trị gia tăng; và E10, khi triển khai đúng cách, không gây ra sự cố diện rộng. Theo Tổ chức Năng lượng Quốc tế (IEA), đến năm 2030, khoảng 30% nhiên liệu sử dụng trong giao thông vận tải cần là năng lượng tái tạo hoặc có hàm lượng carbon thấp để đạt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050. Nhiên liệu sinh học, đặc biệt là xăng sinh học E10, là một phần thiết yếu trong chiến lược chuyển dịch đó.
Ngày 1/6/2026, Việt Nam chính thức gia nhập hơn 50 quốc gia đã đi trước trên con đường chuyển dịch năng lượng này. Không phải bước nhảy vào tương lai xa xôi, mà là bước đi vào thực tế mà phần còn lại của thế giới đã sống qua nhiều thập kỷ. Câu hỏi lúc này không còn là có nên hay không. Câu hỏi bây giờ là Việt Nam sẽ làm tốt hơn những người đi trước hay không, và sẽ mất bao lâu để điều đó trở thành hiện thực.