Theo mùa vàng Séng Cù trên cánh đồng Mường Than

"Hạt ngọc" trên cánh đồng Mường Than

Ở vùng đất Than Uyên, tỉnh Lai Châu, nơi những dãy núi nối nhau trùng điệp và mây trắng lững lờ trôi trên những thửa ruộng bậc thang, gạo Séng Cù từ lâu đã trở thành sản vật quen thuộc trong đời sống đồng bào dân tộc thiểu số. Được nuôi dưỡng bởi nguồn nước đầu nguồn và điều kiện thổ nhưỡng đặc trưng, giống lúa bản địa này tạo nên hương vị riêng, góp phần làm nên nét đặc sắc của nông sản vùng cao Tây Bắc.

Những ngày tháng 3, cánh đồng lúa ở Than Uyên khoác lên mình màu xanh mướt. Trên những thửa ruộng, bà con tất bật thăm đồng, làm cỏ, chăm sóc cây lúa, theo dõi từng giai đoạn sinh trưởng để hạn chế sâu bệnh. Từ các con suối trên núi cao, dòng nước trong lành theo hệ thống mương dẫn về ruộng, nuôi dưỡng những khóm lúa đang vươn mình trong nắng.

Người dân địa phương cho biết, Séng Cù đã được các thế hệ gìn giữ, canh tác qua nhiều năm. Không chỉ là nguồn lương thực phục vụ đời sống, giống lúa này còn gắn với tập quán sản xuất và kinh nghiệm canh tác được truyền lại trong cộng đồng người Thái, người Mông, người Khơ Mú.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương tại sự kiện Sức sống hàng Việt mới đây, ông Nguyễn Hồng Hạnh, Giám đốc Công ty TNHH MTV Dũng Long, cho biết khu vực xã Hua Nà, huyện Than Uyên trước đây, nay thuộc xã Than Uyên, tỉnh Lai Châu vốn có nhiều lợi thế phát triển nông nghiệp nhờ cánh đồng Mường Than rộng lớn, màu mỡ. Đây là một trong những cánh đồng nổi tiếng của vùng Tây Bắc, gắn với câu nói “Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc”.

Trên vùng đất ấy, Séng Cù được biết đến là giống lúa có chất lượng gạo thơm ngon nhưng không dễ canh tác. Giống lúa này thích hợp với những khu vực có điều kiện thổ nhưỡng phù hợp, đặc biệt là vùng đất ven suối, đất pha cát và nguồn nước sạch. Khi điều kiện canh tác thay đổi, chất lượng hạt gạo cũng có thể bị ảnh hưởng.

Bên cạnh đó, cây lúa dễ chịu tác động của sâu bệnh, năng suất không cao như nhiều giống lúa lai. Bởi vậy, để duy trì chất lượng sản phẩm, người trồng phải dành nhiều công sức chăm sóc, thường xuyên kiểm tra đồng ruộng và chủ động phòng trừ sâu bệnh.

Đổi lại, hạt gạo Séng Cù có những đặc điểm riêng. Hạt gạo to đều, trắng trong; khi nấu tỏa mùi thơm dịu tự nhiên, cơm dẻo nhưng không dính, mềm mà không nát, vị đậm và có hậu ngọt. Ngay cả khi để nguội, cơm vẫn giữ được độ mềm và hương thơm đặc trưng.

Với người dân vùng cao, giá trị của Séng Cù không chỉ nằm ở chất lượng bữa ăn mà còn ở khả năng tạo ra sản phẩm hàng hóa từ chính giống lúa truyền thống của địa phương. Giữ được giống lúa cũng là giữ lại một phần kinh nghiệm sản xuất, văn hóa ẩm thực và bản sắc của cộng đồng dân tộc sinh sống trên vùng đất Mường Than.

Liên kết sản xuất, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào

Đằng sau những hạt gạo Séng Cù là công sức của người nông dân vùng cao và nỗ lực tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa. Nhiều năm trước, dù gạo Séng Cù đã được biết đến, hoạt động canh tác vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ. Các hộ trồng lúa riêng biệt khiến sản lượng chưa ổn định, chất lượng giữa các vùng trồng chưa đồng đều, trong khi áp lực chuyển sang những giống lúa cho năng suất cao hơn ngày càng lớn.

Trong bối cảnh đó, việc hình thành chuỗi liên kết giữa người trồng lúa và doanh nghiệp trở thành hướng đi quan trọng để duy trì giống lúa bản địa, đồng thời nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm.

Theo ông Nguyễn Hồng Hạnh, Công ty TNHH MTV Dũng Long đã phối hợp với các nhóm hộ dân tại xã Than Uyên tổ chức vùng trồng Séng Cù tập trung. Thay vì làm việc riêng lẻ với từng hộ, doanh nghiệp liên kết thông qua các nhóm hộ, tạo điều kiện thống nhất hơn trong quá trình sản xuất, chăm sóc và thu hoạch.

Hiện nay, hàng trăm hộ dân đã tham gia chuỗi liên kết sản xuất lúa Séng Cù với doanh nghiệp. Người nông dân được hỗ trợ 100% giống, 50% phân bón, đồng thời được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc cây lúa. Doanh nghiệp cũng cam kết bao tiêu sản phẩm với mức giá cao và ổn định, góp phần giảm bớt nỗi lo đầu ra cho người trồng lúa.

Với đồng bào dân tộc thiểu số, sự đồng hành này có ý nghĩa thiết thực. Sản xuất nông nghiệp vẫn chịu ảnh hưởng lớn của thời tiết, sâu bệnh và biến động thị trường. Khi phải tự tìm đầu ra, các hộ sản xuất nhỏ thường gặp khó khăn trong việc thương lượng giá bán, bảo đảm chất lượng đồng đều và duy trì sản lượng qua từng vụ.

Liên kết với doanh nghiệp giúp người dân có thêm điều kiện tiếp cận kỹ thuật, chủ động hơn trong tổ chức sản xuất và yên tâm gìn giữ giống lúa truyền thống. Thay vì chạy theo các giống lúa ngắn ngày có năng suất cao hơn, bà con có thêm động lực tiếp tục canh tác Séng Cù, phát huy lợi thế của địa phương.

Tuy nhiên, trồng Séng Cù vẫn là công việc đòi hỏi sự kiên trì. Cây lúa dễ bị sâu bệnh, trong khi yêu cầu duy trì chất lượng gạo khiến người trồng phải chú trọng từng khâu chăm sóc. Người dân cần thường xuyên thăm đồng, theo dõi diễn biến sinh trưởng và chủ động các biện pháp phòng trừ phù hợp. Việc ưu tiên sử dụng chế phẩm sinh học thay cho thuốc bảo vệ thực vật hóa học cũng được chú trọng nhằm đáp ứng yêu cầu về chất lượng sản phẩm.

Nguồn nước từ suối Nậm Bon chảy qua cánh đồng Mường Than là một trong những điều kiện tự nhiên góp phần tạo nên đặc trưng của vùng trồng. Nhưng lợi thế tự nhiên chỉ thực sự trở thành giá trị kinh tế khi được kết hợp với phương thức sản xuất phù hợp, sự tuân thủ quy trình và ý thức gìn giữ chất lượng của người trồng lúa.

Điều đáng chú ý là giá trị của Séng Cù không chỉ được đo bằng giá bán cao hơn gạo thông thường từ hai đến ba lần theo thông tin của doanh nghiệp. Quan trọng hơn, sản phẩm tạo thêm động lực để người dân duy trì hoạt động canh tác, gắn bó với đồng ruộng và khai thác hiệu quả lợi thế nông nghiệp bản địa.

Đối với những địa bàn còn nhiều khó khăn, phát triển sản phẩm đặc trưng từ chính nguồn lực địa phương là một hướng đi thiết thực. Khi người nông dân có đầu ra ổn định, công sức lao động được trả công tương xứng, sản xuất truyền thống mới có cơ hội duy trì lâu dài. Từ đó, giá trị của hạt gạo không chỉ dừng lại ở bữa ăn mà còn góp phần tạo sinh kế, giữ gìn tập quán canh tác và củng cố mối liên kết cộng đồng.

Đưa hạt gạo bản địa đến gần hơn với người tiêu dùng

Từ sản xuất trong phạm vi hộ gia đình đến hình thành vùng trồng liên kết, hành trình phát triển gạo Séng Cù cho thấy yêu cầu ngày càng rõ về xây dựng thương hiệu và minh bạch nguồn gốc nông sản.

Công ty TNHH MTV Dũng Long đã xây dựng thương hiệu riêng cho sản phẩm, đồng thời đăng ký bảo hộ nhãn hiệu. Gạo Séng Cù Than Uyên được Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, cấp chứng nhận nhãn hiệu “Gạo đặc sản Séng Cù Than Uyên”. Đây là cơ sở quan trọng để nhận diện sản phẩm gắn với địa danh, góp phần bảo vệ uy tín của gạo đặc sản địa phương.

Theo ông Nguyễn Hồng Hạnh, sản phẩm hiện đã có mặt tại nhiều đại lý, cửa hàng đặc sản và hệ thống siêu thị lớn như GO ở Hà Nội, Lào Cai và Việt Trì. Nhu cầu tăng cao vào dịp cuối năm có thời điểm khiến sản phẩm không đủ hàng cung ứng.

Công ty cũng chủ động tham gia các chương trình xúc tiến thương mại như Sức sống hàng Việt để sản phẩm đến với người tiêu dùng nhanh hơn, hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, mở rộng thị trường cũng đặt ra những yêu cầu không nhỏ. Do năng suất của giống lúa Séng Cù không cao, doanh nghiệp khó tăng nhanh sản lượng nếu muốn duy trì chất lượng. Với các đơn hàng lớn, việc cân đối nguồn cung phải được tính toán kỹ lưỡng, tránh tình trạng mở rộng tiêu thụ vượt quá khả năng sản xuất của vùng trồng.

Một thách thức khác là tình trạng nhiều sản phẩm mang tên Séng Cù được bán trên thị trường nhưng không có thông tin rõ ràng về vùng trồng và chất lượng. Điều này có thể gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, đồng thời ảnh hưởng đến những đơn vị đầu tư bài bản vào sản xuất và xây dựng thương hiệu.

Theo ông Nguyễn Hồng Hạnh, trong bối cảnh người mua ngày càng quan tâm đến xuất xứ hàng hóa, minh bạch nguồn gốc trở thành yêu cầu quan trọng. Người tiêu dùng không chỉ lựa chọn một sản phẩm ngon mà còn muốn biết hạt gạo được trồng ở đâu, do ai sản xuất và trải qua quá trình canh tác như thế nào.

Với gạo Séng Cù, xây dựng thương hiệu vì thế không thể tách rời việc duy trì chất lượng tại vùng trồng. Muốn sản phẩm đứng vững trên thị trường, doanh nghiệp và người dân cần tiếp tục củng cố liên kết sản xuất, kiểm soát chất lượng, bảo đảm nguồn cung phù hợp và giúp người tiêu dùng nhận diện đúng sản phẩm có nguồn gốc từ Than Uyên.

Đây cũng là bài toán chung đối với nhiều sản phẩm nông nghiệp của đồng bào dân tộc thiểu số. Lợi thế về giống bản địa, điều kiện tự nhiên và kinh nghiệm canh tác chỉ tạo ra giá trị bền vững khi được kết nối với thị trường bằng một chuỗi sản xuất có trách nhiệm. Trong chuỗi liên kết ấy, người nông dân không chỉ là người cung cấp nguyên liệu mà cần được bảo đảm quyền lợi từ công sức lao động và giá trị sản phẩm mình làm ra.

Rời Than Uyên khi mặt trời dần khuất sau những dãy núi, hương lúa vẫn như còn vương trên những cánh đồng Mường Than. Ở nơi vùng cao còn nhiều khó khăn, bà con tiếp tục bám ruộng, gìn giữ giống lúa đã gắn bó qua nhiều thế hệ. Mỗi hạt gạo Séng Cù mang theo vị của đất, của nước đầu nguồn, nắng gió Tây Bắc và mồ hôi người lao động.

Từ những thửa ruộng của đồng bào Thái, Mông, Khơ Mú, Séng Cù đang từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu, mở rộng cơ hội tiêu thụ và nâng cao giá trị nông sản địa phương. Giữ được giống lúa quý, tổ chức được sản xuất và bảo đảm đầu ra cho người trồng chính là cách để hạt gạo vùng cao tiếp tục nuôi dưỡng sinh kế, gìn giữ bản sắc và mở ra hướng phát triển bền vững trên quê hương Lai Châu.