Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới đã xác định hội nhập quốc tế là quá trình vừa hợp tác, vừa đấu tranh, đòi hỏi Việt Nam thể hiện tinh thần của một "đối tác tích cực, có trách nhiệm". Nhiều cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã thể chế hóa nội dung này. Đối với hoạt động mua sắm công, Bộ Tài chính vừa hoàn thiện dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 95/2020/NĐ-CP để hướng dẫn thực hiện đấu thầu theo các hiệp định CPTPP, EVFTA, UKVFTA.
Sự thay đổi cần thiết
Nghị định số 95/2020/NĐ-CP (Nghị định 95) được ban hành ngày 24/8/2020, sau đó được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 09/2022/NĐ-CP ngày 12/01/2022. Đây là văn bản nội luật hóa nghĩa vụ mở cửa thị trường mua sắm công theo ba hiệp định thương mại tự do thế hệ mới: Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) có hiệu lực với Việt Nam từ ngày 14/01/2019, Hiệp định Thương mại tự do giữa Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Liên minh Châu Âu (EVFTA) có hiệu lực từ ngày 01/8/2020 và Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ai-len (UKVFTA) có hiệu lực từ ngày 01/5/2021.
Thông tin mua sắm công theo Hiệp định trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
Theo Bộ Tài chính, việc sửa đổi lần này xuất phát từ ba lý do chính.
Thứ nhất, kể từ khi Nghị định số 95 được ban hành, hệ thống pháp luật về đấu thầu đã liên tục được sửa đổi, bổ sung theo hướng đơn giản hóa quy trình, thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, tăng cường cơ chế tự chủ trong hoạt động đấu thầu. Trong khi đó, Nghị định số 95 được xây dựng trên cơ sở Luật Đấu thầu năm 2013 và các văn bản hướng dẫn trước đây, dẫn đến thiếu đồng bộ với pháp luật hiện hành về quy trình lựa chọn nhà thầu, thẩm quyền phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu...
Thứ hai, Nghị định số 95 quy định cơ quan mua sắm tổ chức đấu thầu nội khối, trừ trường hợp người có thẩm quyền xét thấy cần tổ chức đấu thầu quốc tế để mang lại hiệu quả cao hơn cho dự án, gói thầu. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, một số đơn vị có xu hướng hiểu và áp dụng quy định này theo hướng đấu thầu nội khối là bước thực hiện trước khi tổ chức đấu thầu quốc tế. Do vậy, trong một số trường hợp, chỉ sau khi không thu hút được nhà thầu tham dự đấu thầu nội khối thì chủ đầu tư mới chuyển sang tổ chức đấu thầu quốc tế, dẫn đến kéo dài thời gian lựa chọn nhà thầu và phát sinh thêm chi phí tuân thủ. Bên cạnh đó, chủ đầu tư gặp khó khăn khi muốn tổ chức đấu thầu quốc tế ngay từ đầu do lo ngại phải giải trình việc đáp ứng yêu cầu “hiệu quả cao hơn” trong khi chưa có tiêu chí cụ thể. Ngoài ra, việc giới hạn xuất xứ hàng hóa trong phạm vi các nước thành viên Hiệp định cũng có thể làm hạn chế khả năng tiếp cận các hàng hóa chất lượng cao có xuất xứ từ các quốc gia ngoài phạm vi các Hiệp định.
Thứ ba, việc thực hiện chủ trương sắp xếp, tổ chức lại bộ máy nhà nước, triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ của một số cơ quan, đơn vị trong thời gian qua và dự kiến tiếp tục trong thời gian tới đã làm thay đổi tên gọi và cơ cấu tổ chức, không còn hoàn toàn tương thích với danh mục cơ quan mua sắm đã cam kết tại các Hiệp định. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới công tác lựa chọn nhà thầu của các cơ quan, đơn vị đó và hiệu quả thực thi cam kết quốc tế của Việt Nam nói chung.
Làm rõ, bổ sung nhiều nội dung mới
Một trong những thay đổi đáng chú ý nằm ở Điều 4 về đấu thầu nội khối, đấu thầu quốc tế. Nghị định 95 quy định cơ quan mua sắm phải tổ chức đấu thầu nội khối, trừ trường hợp người có thẩm quyền xét thấy cần tổ chức đấu thầu quốc tế để mang lại "hiệu quả cao hơn". Dự thảo sửa đổi khoản 1 Điều 4 nhằm làm rõ chủ đầu tư được lựa chọn tổ chức đấu thầu quốc tế ngay từ đầu, tránh cách hiểu rằng bắt buộc phải tổ chức đấu thầu nội khối trước.
Một số điểm mới trong hoạt động mua sắm công trong thực thi FTA thế hệ mới.
Cùng với đó, dự thảo sửa đổi khoản 3 Điều 4 cho phép chủ đầu tư được mở rộng yêu cầu về xuất xứ hàng hóa ra ngoài các nước thành viên hiệp định, cũng như yêu cầu về địa điểm đặt trụ sở chính của hãng sản xuất, nhằm đa dạng hóa chủng loại hàng hóa và nâng cao tính cạnh tranh.
Về kỹ thuật lập pháp, dự thảo bổ sung định nghĩa "Đấu thầu nội khối" và "Đấu thầu quốc tế", đồng thời bãi bỏ định nghĩa "Tùy chọn mua thêm" của Nghị định 95 vì nội dung này đã được quy định tại Luật Đấu thầu năm 2023.
Các hiệp định CPTPP, EVFTA và UKVFTA quy định hai hình thức cơ bản là đấu thầu rộng rãi và chỉ định thầu, trong đó xác định cụ thể một số ít trường hợp được phép chỉ định thầu và không đặt hạn mức giá trị gói thầu; còn Luật Đấu thầu quy định phạm vi chỉ định thầu rộng hơn. Bộ Tài chính đề xuất lồng ghép các trường hợp đặt hàng, giao nhiệm vụ vào chỉ định thầu và cụ thể hóa một số trường hợp chỉ định thầu có tính chất khẩn cấp, không làm thay đổi phạm vi so với cam kết.
Về ý kiến đề nghị quy định rõ trường hợp áp dụng chỉ định thầu, mua sắm trực tiếp đối với nhà thầu nước ngoài để tối ưu thời gian nhưng vẫn bảo đảm chất lượng và cạnh tranh, cơ quan soạn thảo nêu rõ việc áp dụng chỉ định thầu hay hình thức khác không phụ thuộc vào quốc tịch của nhà thầu, mà phụ thuộc vào việc gói thầu đáp ứng điều kiện áp dụng theo Luật Đấu thầu, Nghị định số 214/2025/NĐ-CP và các yêu cầu đặc thù của Nghị định.
Song song với việc mở cửa, dự thảo giữ cơ chế ưu đãi trong nước theo lộ trình đã cam kết. Tổng giá trị ưu đãi trong nước mỗi năm có thể chiếm tới 40% tổng giá hợp đồng các gói thầu thuộc phạm vi điều chỉnh, với lộ trình kéo dài đến năm 2044. Nhà thầu nội khối được hưởng ưu đãi khi chi phí sản xuất tại các nước thành viên chiếm từ 50% trở lên). Dự thảo cũng bổ sung biện pháp ưu đãi đối với nhà thầu chào thầu sản phẩm đổi mới sáng tạo của chính mình, cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Một điểm mới về kỹ thuật là cách xác định ngưỡng giá gói thầu. Tiếp thu ý kiến của nhiều đơn vị đề nghị làm rõ thời điểm và nguồn căn cứ quy đổi từ quyền rút vốn đặc biệt sang đồng Việt Nam, dự thảo giao Bộ Tài chính công bố ngưỡng giá tính bằng đồng Việt Nam trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia theo phương pháp quy đổi của các hiệp định, để tránh mỗi chủ đầu tư tự quy đổi khác nhau.
Về minh bạch thông tin, dự thảo quy định trách nhiệm đăng tải thông tin đấu thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và yêu cầu tóm tắt thông báo mời thầu bằng tiếng Anh trong một số trường hợp; đồng thời quy định nhà thầu được lựa chọn sử dụng tiếng Việt hoặc tiếng Anh khi hồ sơ mời thầu sử dụng song ngữ. Về thời gian, dự thảo chỉ giữ các mốc tối thiểu theo cam kết như thời gian chuẩn bị hồ sơ 25–30 ngày, các nội dung còn lại dẫn chiếu Luật Đấu thầu và Nghị định số 214/2025/NĐ-CP.
Về danh mục cơ quan mua sắm thuộc phạm vi cam kết bao gồm hầu hết các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, các bệnh viện cấp Trung ương, cơ quan nhà nước thuộc TP. Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Để danh mục duy trì liên tục trong quá trình sắp xếp bộ máy, dự thảo bổ sung cơ chế xử lý tình huống khi cơ quan mua sắm đổi tên, chia tách, sáp nhập, hợp nhất hoặc chuyển cơ quan quản lý.
Những điều tiếp thu đáng chú ý
Theo cơ quan chủ trì soạn thảo, hồ sơ dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 95 đã được gửi lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương và Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và nhận được nhiều phản hồi.
Về cơ chế đấu thầu nội khối, Sở Tư pháp thành phố Hà Nội, Bộ Công Thương, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại, VCCI và Bộ Tư pháp cho rằng cách diễn đạt tại khoản 1 Điều 4 vẫn có thể tạo cảm giác đấu thầu nội khối là mặc định. Cơ quan soạn thảo tiếp thu theo hướng làm rõ, giữ phương án cho phép cơ quan mua sắm lựa chọn đấu thầu nội khối hoặc đấu thầu quốc tế, coi đây là lựa chọn chính sách trong nước nhằm tăng cạnh tranh.
Đáng chú ý, Bộ Xây dựng và Kho bạc Nhà nước đề nghị làm rõ căn cứ, tiêu chí đánh giá việc "mở rộng phạm vi nhà thầu để nâng cao tính cạnh tranh". Tiếp thu ý kiến, dự thảo được chỉnh lý theo hướng trao quyền cho chủ đầu tư quyết định việc lựa chọn đấu thầu nội khối hoặc đấu thầu quốc tế, không còn quy định tiêu chí "mở rộng phạm vi nhà thầu".
Về yêu cầu xuất xứ hàng hóa, nhiều cơ quan đề nghị làm rõ ranh giới giữa yêu cầu xuất xứ với điều kiện tư cách nhà thầu, tránh dùng yêu cầu xuất xứ, trụ sở chính của hãng sản xuất như tiêu chí hạn chế cạnh tranh. Cơ quan soạn thảo phản hồi rằng yêu cầu về xuất xứ, trụ sở chính hoặc đặc tính kỹ thuật chỉ được sử dụng khi có căn cứ phù hợp với tính chất gói thầu, cam kết quốc tế hoặc biện pháp ưu đãi được phép, không được sử dụng như rào cản kỹ thuật.
Đối với chỉ định thầu, Sở Tư pháp thành phố Hà Nội, Sở Y tế TP. Hồ Chí Minh, Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị rà soát chặt chẽ các trường hợp chỉ định thầu, nhất là đặt hàng và trường hợp khẩn cấp, để không mở rộng hơn ngoại lệ mà các hiệp định cho phép. Cơ quan soạn thảo tiếp thu bằng cách không xây dựng danh mục trường hợp chỉ định thầu riêng mà áp dụng thống nhất theo Luật Đấu thầu và Nghị định số 214/2025/NĐ-CP.
Về ưu đãi trong nước, Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) cùng VCCI đề nghị rà soát để bảo đảm ưu đãi chỉ áp dụng trong phạm vi, thời hạn và điều kiện Việt Nam được phép áp dụng theo hiệp định. Dự thảo cụ thể hóa các biện pháp ưu đãi theo hướng kế thừa bảo lưu, quy định rõ thời hạn và giới hạn tỷ lệ; sau thời hạn chuyển tiếp, cơ quan mua sắm không được áp dụng biện pháp ưu đãi trong nước đối với gói thầu thuộc phạm vi điều chỉnh
Nhìn một cách tổng thể, dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 95/2020/NĐ-CP đi theo hướng thu hẹp phần quy định lại pháp luật đấu thầu trong nước, chỉ giữ các nội dung đặc thù bắt buộc theo CPTPP, EVFTA và UKVFTA, đồng thời trao cho chủ đầu tư quyền chủ động hơn trong lựa chọn hình thức đấu thầu. Việc sửa đổi quy định lần này được kỳ vọng vừa bảo đảm thực thi nghiêm túc, minh bạch các cam kết quốc tế tại các FTA thế hệ mới, đồng thời bảo lưu hợp lý các quyền lợi cốt lõi cho nội lực kinh tế Việt Nam.
CPTPP, EVFTA và UKVFTA đều có Chương riêng về mua sắm công, quy định nghĩa vụ mở cửa thị trường, đối xử bình đẳng giữa nhà thầu, hàng hóa, dịch vụ của các nước thành viên và một số yêu cầu về thủ tục lựa chọn nhà thầu. Nghĩa vụ mở cửa chỉ phát sinh khi đồng thời đáp ứng đầy đủ các tiêu chí: ngưỡng giá trị gói thầu, danh mục cơ quan mua sắm, danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc phạm vi cam kết và các trường hợp loại trừ. Đối với gói thầu thuộc phạm vi điều chỉnh, cơ quan mua sắm phải cho phép nhà thầu, hàng hóa, dịch vụ từ các nước thành viên tham dự thầu theo nguyên tắc bình đẳng.