Ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đã ký Công điện số 38/CĐ-TTg về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tinh thần xuyên suốt được nhấn mạnh là thực hiện nghiêm các quy định pháp luật, xử lý nghiêm vi phạm với quan điểm “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam đã nêu các đánh giá về ý nghĩa của Công điện 38/CĐ-TTg cũng như những giải pháp cần triển khai nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong giai đoạn hiện nay.
Theo TS. Tô Hoài Nam, thực thi quyền sở hữu trí tuệ phải chuyển mạnh từ kiểm tra thủ công sang giám sát bằng công nghệ. Ảnh minh họa
Lập lại công bằng thị trường
- Ông đánh giá như thế nào về quyết liệt xử lý nghiêm vi phạm với quan điểm “không có vùng cấm, không có ngoại lệ" của Công điện số 38/CĐ-TTg trước thực trạng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số ngày càng gia tăng và diễn biến phức tạp?
TS. Tô Hoài Nam: Công điện số 38 có ý nghĩa rất quan trọng, không chỉ là một đợt cao điểm xử lý vi phạm, mà là thông điệp quản trị của Chính phủ về bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh, bảo vệ quyền sáng tạo và bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính. Công điện yêu cầu ra quân trên toàn quốc từ ngày 7/5 đến 30/5/2026, với tinh thần xử lý nghiêm hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Với doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam và hộ kinh doanh, ý nghĩa lớn nhất là lập lại công bằng thị trường. Bởi, một doanh nghiệp bỏ chi phí nghiên cứu, đăng ký nhãn hiệu, xây dựng thương hiệu, tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng sẽ không thể cạnh tranh lành mạnh nếu hàng giả, hàng nhái, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn ngang nhiên tồn tại trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và kênh phân phối truyền thống.
- Theo ông, đâu là khó khăn, thách thức trong việc ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, nhất là đối với các hành vi vi phạm trên nền tảng số và thương mại điện tử thời gian qua?
TS. Tô Hoài Nam: Khó khăn lớn nhất hiện nay không phải chỉ nằm ở việc thiếu quy định, mà nằm ở khoảng cách giữa quy định pháp luật và năng lực thực thi trên môi trường số. Việt Nam đã có Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 tiệm cận hơn với chuẩn mực quốc tế, nhưng nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng khâu thực thi vẫn là điểm yếu.
Có bốn điểm nghẽn cốt lõi: Thứ nhất, việc phát hiện vi phạm trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, livestream còn chậm hơn tốc độ phát tán hàng hóa vi phạm. Thứ hai, cơ chế phối hợp giữa quản lý thị trường, công an, hải quan, thanh tra chuyên ngành, nền tảng số và chủ thể quyền chưa thật sự thông suốt. Thứ ba, chứng cứ số dễ bị xóa, thay đổi, di chuyển qua nhiều nền tảng, gây khó khăn cho xử lý. Thứ tư, doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam nhiều khi có thương hiệu, có sản phẩm tốt nhưng chưa biết cách đăng ký, bảo vệ và khai thác quyền sở hữu trí tuệ.
Vì vậy, nếu chỉ tăng kiểm tra mà không tăng năng lực nhận diện, truy xuất, cảnh báo và hướng dẫn tuân thủ thì hiệu quả sẽ chưa bền vững.
TS. Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam.
Chuyển mạnh sang giám sát bằng công nghệ
- Để kịp thời ngăn chặn các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan, cần tập trung triển khai những giải pháp trọng tâm nào, thưa ông?
TS. Tô Hoài Nam: Theo tôi, cần tập trung vào năm nhóm giải pháp trọng tâm, cụ thể:
Một là, thực thi phải có trọng tâm, trọng điểm. Cần tập trung vào các nhóm hàng có nguy cơ cao như thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm, hàng tiêu dùng, linh kiện điện tử, sản phẩm gắn với sức khỏe và an toàn của người dân. Đây là khu vực nếu vi phạm sở hữu trí tuệ sẽ không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng.
Hai là, phải chuyển mạnh từ kiểm tra thủ công sang giám sát bằng công nghệ. Cần ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, mã truy xuất, hóa đơn điện tử, dữ liệu giao dịch và dữ liệu logistics để nhận diện bất thường. Trên môi trường số, nếu vẫn quản lý theo phương thức truyền thống thì luôn đi sau vi phạm.
Ba là, phải ràng buộc trách nhiệm của nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội, đơn vị trung gian thanh toán và đơn vị vận chuyển. Hàng vi phạm không tự lưu thông; nó đi qua nền tảng, thanh toán, kho hàng, vận chuyển và quảng cáo. Vì vậy, trách nhiệm pháp lý phải được thiết kế theo chuỗi.
Về thể chế, cần rà soát theo hướng pháp luật phải theo kịp thực tiễn của kinh tế số, thương mại điện tử và kinh tế sáng tạo. Trong đó, cần làm rõ trách nhiệm của sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, nền tảng xuyên biên giới khi để hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được quảng cáo, chào bán, thanh toán và giao dịch trên nền tảng; cần có thủ tục nhanh để gỡ bỏ, chặn bán, tạm dừng thanh toán đối với hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ rõ ràng, đồng thời bảo đảm cơ chế khiếu nại, giải trình để tránh lạm dụng.
Bốn là, phải bảo vệ chủ thể quyền, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam. Nhà nước cần có cơ chế tư vấn, hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu, kiểu dáng, bản quyền, chỉ dẫn địa lý, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ xử lý khi bị xâm phạm quyền. Không thể yêu cầu doanh nghiệp nhỏ và vừa tự bảo vệ mình bằng chi phí pháp lý quá lớn.
Năm là, nâng cao nhận thức xã hội. Người tiêu dùng cần hiểu rằng mua hàng giả không chỉ là mua rẻ, mà là tiếp tay cho cạnh tranh bất chính, làm suy yếu doanh nghiệp chân chính và làm giảm động lực sáng tạo của nền kinh tế.
- Tại Công điện số 38/CĐ-TTg, Chính phủ giao Bộ Công Thương, UBND các tỉnh, thành phố chỉ đạo lực lượng quản lý thị trường phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra, kiểm soát, giám sát và xử lý nghiêm các vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là hành vi xâm phạm sở hữu công nghiệp và hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, bảo đảm số vụ việc được xử lý tăng ít nhất 20% so với tháng 5/2025. Theo ông, Bộ Công Thương cần triển khai đồng bộ những giải pháp nào để thực hiện hiệu quả chỉ đạo này?
TS. Tô Hoài Nam: Để đạt mục tiêu số vụ việc được xử lý tăng ít nhất 20% so với tháng 5/2025 theo yêu cầu tại Công điện, Bộ Công Thương cần triển khai đồng bộ nhưng không dàn trải.
Trước hết, lực lượng quản lý thị trường cần xây dựng danh mục mặt hàng, địa bàn, nền tảng, tài khoản bán hàng và tuyến vận chuyển có rủi ro cao để kiểm tra có trọng tâm. Không nên chạy theo số lượng vụ việc nhỏ, mà phải đánh đúng đường dây, kho hàng, đầu mối phân phối và chủ thể tổ chức vi phạm.
Cùng với đó là kết nối dữ liệu giữa quản lý thị trường với hải quan, công an, thuế, sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển và chủ thể quyền. Trong thực tiễn, hàng giả thường không nằm ở một khâu. Nếu mỗi lực lượng xử lý riêng lẻ thì hiệu quả thấp. Bộ Công Thương cần đẩy mạnh yêu cầu các sàn thương mại điện tử tăng trách nhiệm tiền kiểm có trọng điểm, hậu kiểm thường xuyên, gỡ bỏ nhanh gian hàng vi phạm, lưu vết dữ liệu giao dịch và cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng khi có yêu cầu.
Bên cạnh đó, cần song hành giữa xử lý và hỗ trợ tuân thủ. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam và hộ kinh doanh, Bộ Công Thương cần tiếp tục phối hợp với các hiệp hội doanh nghiệp tổ chức hướng dẫn về đăng ký nhãn hiệu, sử dụng nhãn hàng hóa, chứng từ nguồn gốc, quy chuẩn quảng cáo, trách nhiệm khi bán hàng trên nền tảng số. Đồng thời, công khai kết quả xử lý các vụ việc điển hình để răn đe, nhưng cũng cần công khai các hướng dẫn tuân thủ dễ hiểu để doanh nghiệp nhỏ biết làm đúng.
- Xin cảm ơn ông!
Theo Công điện số 38/CĐ-TTg, Chính phủ yêu cầu các lực lượng chức năng đồng loạt ra quân, tập trung nguồn lực triển khai ngay các biện pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7/5/2026 đến ngày 30/5/2026.