Tự chủ công nghiệp quốc phòng: Mệnh lệnh từ thực tiễn - Bài 2: Giải bài toán linh kiện lõi

Khởi đầu từ xưởng sửa chữa

Ngày 19/3/1957, Cục Quân giới khởi công xây dựng Xưởng Quân giới 1 (nay là nhà máy Z111) tại xã Minh Quán, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái (nay là xã Trấn Yên, tỉnh Lào Cai) phục vụ nhiệm vụ xây dựng Quân đội và chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Tháng 2/1979, thực hiện Chỉ thị của Quân uỷ Trung ương, nhà máy chuyển đến địa điểm mới tại Cao Thịnh, Ngọc Lặc, Thanh Hóa (nay là xã Ngọc Liên, tỉnh Thanh Hoá) mang tên Z111.

Gần 70 năm sau, từ những ngày đầu sơ khai với nhiệm vụ là sửa chữa súng, pháo, khí tài quang học, nhà máy Z111 hôm nay đã trở thành một trong những trung tâm công nghiệp quốc phòng nòng cốt và hiện đại bậc nhất của Quân đội nhân dân Việt Nam, với bề dày truyền thống là một trong những cánh chim đầu đàn của ngành công nghiệp quốc phòng, ba lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1970 và 2025 và Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới năm 2004.

Những ngày tháng 5 nắng như đổ lửa, chúng tôi có chuyến công tác thực tế tại nhà máy Z111. Chia sẻ với phóng viên về những thông tin chung của nhà máy, Trung tá Nguyễn Giang Châu, Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Công nghệ cho biết, nhà máy hiện được trang bị nhiều máy CNC độ chính xác cao cùng hệ thống đo lường đạt chuẩn NATO, gồm đo 3D, đo 2D và máy đo tọa độ CMM. Nhà máy, hiện làm chủ hoàn toàn dây chuyền sản xuất: từ tạo phôi, cắt gọt cơ khí, xử lý nhiệt, xử lý bề mặt, đến tổng lắp, thử nghiệm và cho ra sản phẩm hoàn chỉnh.

Súng STV: Tự nghiên cứu, thiết kế, chế tạo

Dòng súng tiểu liên STV là thành tựu được nhắc đến nhiều nhất của nhà máy Z111 trong giai đoạn gần đây với danh hiệu "tự nghiên cứu, thiết kế, chế tạo" được kiểm chứng bằng chuỗi sản xuất cụ thể. Theo Trung tá Nguyễn Giang Châu, các biến thể STV 380, STV 215 và STV022 đều do kỹ sư trong nước thiết kế bản vẽ gốc, không phải gia công theo thiết kế có sẵn từ nước ngoài.

Quy trình thử nghiệm khắt khe: mỗi lô sản phẩm phải qua kiểm tra độ chính xác từng chi tiết, thử nghiệm bắn thực tế tại trường bắn nội bộ và nghiệm thu theo tiêu chuẩn kỹ thuật quân sự. Các đơn vị sử dụng đánh giá tỷ lệ bắn trúng trong huấn luyện đạt trên 90%.

Trung tá Phùng Tất Thành, Phó giám đốc nhà máy Z111 thông tin, những năm gần đây, do yêu cầu nhiệm vụ, các loại vũ khí, trang bị đã thay đổi rất nhiều. Súng ngắn, tiểu liên, đại liên cùng các hệ thống vũ khí phòng không đều được nâng cấp, tích hợp nhiều tính năng hiện đại, qua đó nâng cao sức mạnh chiến đấu và khả năng đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong điều kiện tác chiến mới.

Từ yêu cầu đó, nhà máy Z111 đã nghiên cứu thành công các dòng súng ngắn, súng tiểu liên STV 380, STV 215 và STV022, đồng thời đang nghiên cứu thiết kế, chế tạo một số loại xe thiết giáp chở quân chiến đấu XTC thế hệ mới. Vũ khí bộ binh thế hệ mới được tích hợp hệ thống điểm đỏ, tạo thuận lợi cho bộ đội khi tác chiến.

Chuỗi giá trị từ Samsung đến xe thiết giáp

Z111 duy trì đồng thời ba hệ thống quản lý theo tiêu chuẩn quốc tế gồm ISO 9001 về chất lượng, ISO 45001 về an toàn nghề nghiệp và ISO 14001 về môi trường. Ba hệ thống tiêu chuẩn này là điều kiện để nhà máy tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu cho Samsung ở mặt hàng khay SIM, cũng như trở thành đối tác của Primetals (Italy), Hojitsu (Nhật Bản), Eurolinks (Pháp) và Vautid (Đức).

Mô hình lưỡng dụng này nằm trong chiến lược đặt ra: năng lực cơ khí chính xác phục vụ quốc phòng và dân sự cùng lúc, giảm chi phí cố định, giữ dây chuyền hoạt động liên tục ngay trong giai đoạn bình thường. Năm 2025, doanh thu của Z111 đạt 1.284 tỷ đồng, trong đó 83,1% từ sản xuất quốc phòng và 16,8% từ sản xuất dân sự.

Đồng thời, Z111 đang phối hợp với Z181 phát triển hệ thống tác chiến điện tử chống UAV, thử nghiệm thực địa ở cự ly 3 km. Tổ hợp này gồm radar phát hiện và hệ thống phá nhiễu các dải tần 2,4 GHz và 5,8 GHz, có thể tích hợp lên xe thiết giáp, hướng đến Triển lãm Quốc phòng quốc tế 2026.

Khoảng trống linh kiện lõi và nhân lực cao cấp

Bức tranh sẽ không trung thực nếu không nhìn vào những gì chưa làm được. Một số linh kiện điện tử như chip điều khiển, cảm biến quang học và module GPS trong các sản phẩm tích hợp hiện đại vẫn được nhập từ nước thứ ba, chủ yếu qua kênh thương mại. Đây không phải bí mật và cũng không phải thất bại: đó là thực tế của hầu hết các quốc gia quốc tầm trung, kể cả những nước có nền công nghiệp quốc phòng phát triển hơn Việt Nam nhiều thập kỷ.

Vấn đề không phải là việc còn nhập linh kiện, mà là lộ trình và tốc độ nội địa hóa từng hạng mục. Trung tá Nguyễn Giang Châu cho biết, nhà máy đang tập trung vào tự động hóa dây chuyền và đào tạo kỹ sư đủ trình độ xử lý thiết kế vi mạch ứng dụng, nhưng đó là hành trình tính bằng năm, không phải quý. Với quy mô đào tạo nhân lực kỹ thuật cao hiện tại và ngân sách nghiên cứu phát triển, khoảng cách này không thu hẹp nhanh.

Từ góc nhìn đó, Z111 là minh chứng của cả năng lực đã có lẫn giới hạn chưa vượt qua. Cả hai đều cần được ghi nhận thẳng thắn mới phản ánh đúng thực trạng tự chủ công nghiệp quốc phòng Việt Nam hôm nay.

(Còn nữa)

Câu chuyện của Z111 và nhiều cơ sở sản xuất khác thuộc Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng là minh chứng cụ thể của chủ trương tự chủ chiến lược về công nghiệp quốc phòng đang được hiện thực hóa từng ngày, từ dây chuyền sản xuất đến sản phẩm cuối cùng đưa vào trang bị cho Quân đội. Đây cũng là cơ sở thực tiễn để bài viết tiếp theo của tuyến bài phản biện những luận điệu phủ nhận năng lực tự chủ công nghiệp quốc phòng Việt Nam.