Chủ trương xã hội hóa hoạt động kiểm định đang được đẩy mạnh nhằm huy động nguồn lực xã hội, song vụ việc liên quan đến hoạt động kiểm định kim cương vừa bị Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa triệt phá vừa qua cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế giám sát để bảo đảm tính độc lập, khách quan và minh bạch.
Xung quanh vấn đề này, phóng viên Báo Công Thương đã trao đổi với Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường (Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp - Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội).
- Thưa luật sư, vụ việc liên quan đến hoạt động kiểm định kim cương vừa qua đang đặt ra nhiều băn khoăn về tính minh bạch của các tổ chức kiểm định xã hội hóa. Dưới góc độ pháp lý, từ vụ việc này, ông nhìn nhận như thế nào về những khoảng trống trong cơ chế giám sát hiện nay?
TS.LS Đặng Văn Cường: Đây là vụ án hình sự đặc biệt nghiêm trọng do Cơ quan điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa tiến hành điều tra theo quy định pháp luật. Cơ quan điều tra đang khởi tố điều tra đối với nhiều bị can, về nhiều tội danh khác nhau liên quan đến hoạt động nhập khẩu, chế tác, buôn bán vàng bạc đá quý của doanh nghiệp lớn tại Thanh Hóa.
Đặc biệt, trong vụ việc này có sự tham gia của bên thứ 3 về giám định chất lượng kim cương, gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho khách hàng và tiếp tay giúp sức cho hành vi vi phạm pháp luật của các bị can khác.
Thực tế cho thấy, việc xã hội hóa hoạt động kiểm định, giám định, chứng nhận là xu hướng phù hợp với nền kinh tế thị trường, giúp huy động nguồn lực xã hội, giảm gánh nặng cho Nhà nước và tạo điều kiện cho doanh nghiệp, người dân tiếp cận dịch vụ nhanh chóng, chuyên nghiệp hơn.
Tuy nhiên, đặc thù của hoạt động kiểm định là kết quả kiểm định có giá trị làm căn cứ để xác lập giá trị tài sản, giao dịch dân sự, hoạt động thương mại, giải quyết tranh chấp, thậm chí là căn cứ cho hoạt động quản lý nhà nước. Vì vậy, tính độc lập, khách quan và trung thực của tổ chức kiểm định có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường. Ảnh nhân vật cung cấp
Những vụ việc như thế này xảy ra do nhiều nguyên nhân và cơ quan điều tra sẽ làm rõ trong quá trình giải quyết vụ án này, tuy nhiên cũng có thể nhắc đến một số nguyên nhân có thể xảy ra như:
Thứ nhất, cơ chế hậu kiểm đối với các tổ chức kiểm định còn chưa thực sự thường xuyên và hiệu quả.
Thứ hai, cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích chưa thật sự chặt chẽ. Khi đơn vị kiểm định có mối quan hệ lợi ích với đơn vị được kiểm định hoặc phụ thuộc vào nguồn khách hàng lớn thì nguy cơ ảnh hưởng đến tính khách quan là điều pháp luật cần dự liệu.
Thứ ba, tính minh bạch của dữ liệu kiểm định còn hạn chế. Người tiêu dùng rất khó kiểm chứng lịch sử chứng thư, tiêu chuẩn áp dụng, người thực hiện kiểm định hoặc đối chiếu với cơ sở dữ liệu chung.
Thứ tư, trách nhiệm giải trình của tổ chức kiểm định và kiểm định viên khi xảy ra sai sót chưa được thực hiện đầy đủ. Việc xác định nguyên nhân, trách nhiệm và mức độ thiệt hại đôi khi còn kéo dài, ảnh hưởng đến niềm tin của thị trường.
- Hiện nay, nhiều lĩnh vực được xã hội hóa hoạt động kiểm định, chứng nhận nhằm huy động nguồn lực xã hội. Theo ông, cần thiết kế cơ chế kiểm soát như thế nào để vừa phát huy tính tự chủ của các tổ chức kiểm định, vừa phòng ngừa nguy cơ tiêu cực, trục lợi trong quá trình kiểm định?
TS.LS Đặng Văn Cường: Theo tôi, cần quản lý theo hướng chuyển mạnh từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên rủi ro nhưng phải tăng cường hậu kiểm. Các hoạt động được nhà nước ủy quyền, giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp thực hiện thì phải có cơ chế để đảm bảo không lạm quyền, không lợi dụng chức năng nhiệm vụ thẩm quyền để cấu kết với doanh nghiệp, thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật.
Cụ thể, trong lĩnh vực này thì điều kiện thành lập và duy trì hoạt động của tổ chức kiểm định phải được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt là năng lực chuyên môn, trang thiết bị, tiêu chuẩn kỹ thuật và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ kiểm định viên.
- Trong trường hợp kết quả kiểm định không trung thực gây thiệt hại cho người tiêu dùng hoặc doanh nghiệp, đơn vị kiểm định có thể phải chịu những trách nhiệm pháp lý nào? Quy định hiện hành đã đủ sức răn đe hay cần tiếp tục hoàn thiện?
TS.LS Đặng Văn Cường: Về nguyên tắc thì tùy thuộc vào tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi, tổ chức kiểm định cũng như cá nhân thực hiện kiểm định có thể phải chịu đồng thời nhiều loại trách nhiệm pháp lý.
Một là trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự. Nếu kết quả kiểm định sai hoặc không trung thực làm phát sinh thiệt hại thì đơn vị kiểm định có thể phải bồi thường toàn bộ thiệt hại theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 và các quy định có liên quan.
Bởi vậy những người mua phải các sản phẩm nhập lậu có sự can thiệp chỉnh sửa về nguồn gốc sản phẩm dẫn đến bị thiệt hại thì có thể yêu cầu các bị can đã gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật trong vụ án hình sự.
Hai là trách nhiệm hành chính. Trách nhiệm hành chính là một trong các trách nhiệm pháp lý đặt ra khi có hành vi vi phạm pháp luật luật hành chính. Ngoài trách nhiệm hình sự cơ quan điều tra đang tiến hành xử lý và trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự thì quá trình giải quyết vụ án này nếu phát hiện các cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm hành chính, chưa đến mức xử lý hình sự thì sẽ xử phạt vi phạm hành chính đối với các tổ chức, cá nhân có liên quan.
Trường hợp vi phạm quy định về điều kiện hoạt động, quy trình chuyên môn, tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc cung cấp thông tin không đúng quy định thì có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép hoặc chứng nhận đủ điều kiện.
Ba là trách nhiệm hình sự. Nếu có đủ yếu tố cấu thành tội phạm đối với các cá nhân và pháp nhân thương mại liên quan đến việc nhập khẩu, buôn bán hàng giả thì sẽ xem xét xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Chẳng hạn, nếu có hành vi cố ý làm sai lệch kết quả kiểm định nhằm thu lợi bất chính hoặc giúp người khác thực hiện hành vi gian dối gây thiệt hại lớn thì tùy từng trường hợp có thể bị xem xét theo các tội danh tương ứng trong Bộ luật Hình sự năm 2015 như tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tội sản xuất, buôn bán hàng giả, tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng, tội lừa dối khách hàng hoặc các tội phạm khác nếu đáp ứng đầy đủ dấu hiệu pháp lý.
Nhìn chung, hệ thống pháp luật hiện nay đã có các chế tài tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng tăng trách nhiệm cá nhân của kiểm định viên, nâng mức bồi thường tương xứng với thiệt hại thực tế, quy định bắt buộc mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp đối với một số lĩnh vực kiểm định có rủi ro cao và tăng cường cơ chế thu hồi giấy phép đối với các trường hợp vi phạm nghiêm trọng.
- Xin trân trọng cảm ơn ông!
Theo TS.LS Đặng Văn Cường, để khôi phục niềm tin thị trường cần đồng bộ các giải pháp tăng cường quản lý và minh bạch hoạt động kiểm định. Trọng tâm là xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về chứng thư kiểm định để xác thực trực tuyến; đẩy mạnh hậu kiểm theo quản trị rủi ro; đánh giá độc lập định kỳ các tổ chức kiểm định; chuẩn hóa, sát hạch và xử lý nghiêm kiểm định viên vi phạm; đồng thời ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, blockchain và mã định danh điện tử nhằm ngăn chặn làm giả, sửa đổi chứng thư.