Xăng sinh học E10: Từ kinh nghiệm thế giới đến ứng dụng ở Việt Nam -Bài 5: Từ E5 thất bại đến E10 thành công - bài học niềm tin

Trước E10, Việt Nam đã có một lần tập dượt với nhiên liệu sinh học mang tên E5 RON92. Và đó là một bài học đắt giá. Nhìn thẳng vào thất bại của E5 không phải để bi quan, mà để E10 có thể thành công. Bởi như Khổng Tử đã nói trong sách Luận Ngữ: bậc trí giả không lặp lại sai lầm của chính mình. Một dân tộc, một ngành, một chính sách cũng vậy.

Dữ liệu của một sự lụi tàn

Việt Nam cho phép sản xuất, kinh doanh xăng E5 RON92 từ ngày 1/1/2018, sau khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt lộ trình theo Quyết định 53/2012/QĐ-TTg. Giai đoạn đầu đầy hứa hẹn: tại thời điểm mới áp dụng, lượng tiêu thụ xăng E5 RON92 tăng mạnh với tỷ trọng chiếm tới khoảng 42% tổng lượng xăng cả nước, trong khi xăng RON95 chiếm khoảng 58%. Báo chí thời điểm đó tràn đầy lạc quan, dự báo E5 sẽ nhanh chóng thay thế xăng khoáng.

Nhưng sau đó là một đường dốc đi xuống không phanh. Theo các báo cáo của Bộ Công Thương và phân tích của nhiều đơn vị, lượng tiêu thụ xăng E5 RON92 giảm liên tục: năm 2019 còn khoảng 3,3 triệu m³, năm 2020 còn 2,5 triệu m³, năm 2021 cũng quanh mức 2,5 triệu m³, năm 2022 giảm xuống 1,5 triệu m³, và đến năm 2023 chỉ còn khoảng 1 triệu m³. Đến cuối năm 2024, E5 gần như biến mất khỏi nhiều cửa hàng xăng dầu, từ thành thị đến nông thôn. Một chính sách lớn đã đi đến hồi kết khó tưởng tượng nổi chỉ sau 6 năm.

Ba nguyên nhân của thất bại

Phân tích từ nhiều nguồn cho thấy, thất bại của E5 đến từ ba nhóm nguyên nhân giao thoa, không phải một nguyên nhân đơn lẻ. Thứ nhất, chênh lệch giá không đủ hấp dẫn. Thuế bảo vệ môi trường với E5 ở mức cao (3.800 đồng/lít, bằng 95% mức thuế xăng khoáng RON92), khiến E5 chỉ rẻ hơn RON95 khoảng 800 đến 1.200 đồng/lít. Mức chênh lệch quá mỏng này không đủ để thuyết phục người tiêu dùng chấp nhận chuyển đổi, nhất là khi họ chưa có lý do mạnh để tin tưởng nhiên liệu mới.

Thứ hai, E5 có xăng nền là RON92. Phần lớn phương tiện đời mới được nhà sản xuất khuyến cáo dùng xăng có chỉ số octane từ 95 trở lên. Trong khi người tiêu dùng vẫn có lựa chọn RON95 song song, họ chọn cái rẻ hơn không nhiều nhưng yên tâm hơn.

Thứ ba, và quan trọng nhất: khoảng trống niềm tin. Tâm lý e ngại E5 hại máy, tốn xăng lan rộng mà không được phản bác kịp thời bằng khoa học. Công tác truyền thông không đủ chủ động. Khi nỗi sợ chiếm trận địa, lý trí không còn chỗ đứng. Một chính sách dù đúng đến đâu, nếu không có niềm tin cũng không thể bền vững.

E10 khác E5 ở những điểm cốt tử nào?

Tin tốt là E10 được thiết kế để khắc phục đúng những điểm E5 đã vấp. Một là, E10 dùng nền xăng RON95 chất lượng cao, chứ không phải nền RON92 như E5. Điều này giải tỏa mối lo lớn nhất về chất lượng động cơ, đặc biệt với xe đời mới. Người tiêu dùng cảm thấy không bị buộc phải dùng nhiên liệu hạng dưới, và việc chấp nhận E10 trở nên dễ dàng hơn về tâm lý.

Hai là, E10 đồng loạt trên toàn quốc theo Thông tư 50/2025/TT-BCT, không còn cảnh quay về RON95 khoáng (chỉ còn lựa chọn duy trì E5 RON92 đến hết 2030), người tiêu dùng buộc phải làm quen. Tâm lý so sánh không còn đất sống. Cách triển khai là một quyết định chính sách dứt khoát rút từ bài học E5.

Ba là, lần này có lộ trình cứng, có cơ chế giám sát và chỉ đạo quyết liệt. Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) đã chỉ đạo hỏa tốc kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi kinh doanh xăng không đúng chủng loại, găm hàng, tạo khan hiếm nguồn cung, ghi nhãn mập mờ tại vòi bơm, hay tự ý tăng giá bất hợp lý. Đây là sự khác biệt căn bản về kỷ luật triển khai so với giai đoạn E5.

Điều kiện sống còn: niềm tin

Nhưng bài học sâu sắc nhất từ E5 không phải về kỹ thuật hay giá cả, mà về niềm tin. E5 chết không phải vì nó là nhiên liệu tồi, mà vì người tiêu dùng không tin nó. Khoảng trống thông tin đã bị tin đồn lấp đầy. Khi một người tiêu dùng nghe đồng nghiệp than xe đổ E5 ì máy, rồi đọc trên mạng vài bài viết tiêu cực, họ sẽ chuyển sang RON95 ngay. Khi đủ nhiều người làm vậy, thị phần E5 sụp đổ.

Với E10, lịch sử đang có nguy cơ lặp lại. Ngay trước giờ G ngày 1/6/2026, mạng xã hội đã đầy rẫy tin đồn tách cồn, hư động cơ, lắc xe, phụ gia trục lợi. Khác biệt nằm ở chỗ lần này, các cơ quan chức năng, doanh nghiệp và báo chí có chủ động đi trước tin đồn hay không. Nếu chậm, tin giả sẽ tiếp tục chiến thắng. Nếu nhanh và chính xác, niềm tin sẽ được giữ. Đây không còn là cuộc chiến chính sách, mà là cuộc chiến tốc độ thông tin.

Bài học truyền thông từ thế giới

Ngay cả các nước đi trước cũng không tránh được khủng hoảng niềm tin. Ấn Độ, dù đạt E20 sớm 5 năm, nhưng bài học Ấn Độ là gì? Là chính phủ phải lắng nghe phản biện, công bố dữ liệu minh bạch về mileage và compatibility theo từng dòng xe, mở các đường dây nóng tiếp nhận phản ánh, và sẵn sàng điều chỉnh nếu cần.

Ngược lại, Brazil đã làm tốt việc nuôi dưỡng niềm tin qua 50 năm. Họ xây dựng đội ngũ chuyên gia nhiên liệu sinh học, đầu tư mạnh vào truyền thông khoa học, mời người dùng tham gia thử nghiệm flex-fuel, và tạo dựng niềm tự hào quốc gia về ethanol mía đường. Khi người Brazil nhìn vào ethanol, họ không thấy mối nguy mà thấy niềm tự hào dân tộc và việc làm cho hàng triệu người. Đây mới là gốc rễ của thành công lâu dài.

Trong trận chiến niềm tin này, báo chí chính thống đứng ở tuyến đầu. Báo Công Thương, với vai trò cơ quan ngôn luận của Bộ Công Thương, luôn có trách nhiệm với phương châm là sự thật trước, nhanh trước, dễ hiểu trước. Truyền thông trung thực, khoa học và kịp thời là điều kiện sống còn của chính sách. Niềm tin chính là nhiên liệu thật sự của E10. Không có niềm tin, mọi quyết định pháp lý đều chỉ là chữ trên giấy. Có niềm tin, một chính sách dù gặp khó khăn vẫn có thể vượt qua, như Brazil đã chứng minh suốt 50 năm qua.

Điều kiện sống còn, niềm tin:

E5 đã dạy chúng ta rằng một chính sách đúng vẫn có thể thất bại nếu thiếu niềm tin của người dân.

E10 đã sửa được hai điểm yếu của E5 là nền xăng (RON95) và cách triển khai (bắt buộc đồng loạt).

Truyền thông trung thực, khoa học và kịp thời không phải việc làm thêm, mà là điều kiện sống còn của chính sách.

Bài học từ Brazil: niềm tin được nuôi dưỡng qua thập kỷ, không phải tháng năm.