Dư địa lớn nhưng nhiều thách thức
Theo Bộ Công Thương, năm 2025, quy mô thương mại điện tử Việt Nam đạt khoảng 31 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm 10 thị trường lớn nhất thế giới và đứng thứ ba tại ASEAN. Đáng chú ý, xuất khẩu qua thương mại điện tử tăng trưởng 78%, cho thấy kênh trực tuyến đang mở ra hướng đi mới cho doanh nghiệp trong tiếp cận khách hàng quốc tế.
Còn theo Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, thương mại điện tử xuyên biên giới đã tăng trưởng mạnh trong những năm gần đây và được kỳ vọng tiếp tục duy trì đà phát triển. Tuy nhiên, xuất khẩu qua kênh này mới chiếm khoảng 0,48% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam trong năm 2025. Tỷ trọng còn khiêm tốn cho thấy dư địa khai thác vẫn lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực để doanh nghiệp biến cơ hội thành kết quả kinh doanh bền vững.
Thương mại điện tử xuyên biên giới đã tăng trưởng mạnh trong những năm gần đây và được kỳ vọng tiếp tục duy trì đà phát triển.
Thương mại điện tử xuyên biên giới giúp doanh nghiệp rút ngắn chuỗi trung gian, chủ động tiếp cận người tiêu dùng, nắm bắt nhu cầu và xây dựng thương hiệu tại thị trường nước ngoài. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà nhập khẩu hoặc hệ thống phân phối truyền thống, doanh nghiệp có thể đưa sản phẩm đến khách hàng quốc tế thông qua các nền tảng số, mở rộng thị trường với phương thức linh hoạt hơn.
Việt Nam hiện có 17 hiệp định thương mại tự do, bao phủ hơn 65 thị trường. Đây là lợi thế để doanh nghiệp kết hợp các ưu đãi từ cam kết thương mại với khả năng tiếp cận khách hàng trên nền tảng trực tuyến. Một số nhóm hàng như giày dép, hàng tiêu dùng, sản phẩm chăm sóc cá nhân, sản phẩm hữu cơ và thảo dược tự nhiên được đánh giá có tiềm năng phát triển tại thị trường quốc tế.
Dù vậy, tiềm năng thị trường không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể nhanh chóng đạt doanh thu lớn. Trao đổi tại Diễn đàn Thương mại điện tử xuyên biên giới 2026 với chủ đề "Những tác động từ chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan", ngày 8/10, ông Trần Đình Toản, Trưởng ban Thương mại điện tử xuyên biên giới của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, cho rằng vấn đề lớn nhất hiện nay là năng lực số của doanh nghiệp.
Theo ông Toản, dù phần lớn doanh nghiệp nhận thức được vai trò của thương mại điện tử trong kinh doanh quốc tế, việc đầu tư bài bản, có chiến lược vẫn còn hạn chế, khiến hiệu quả xuất khẩu chưa đạt kỳ vọng. Cạnh tranh trên các nền tảng ngày càng gay gắt, chi phí tuân thủ tăng, trong khi nhiều doanh nghiệp phụ thuộc vào nhà cung cấp dịch vụ bên ngoài, tiềm ẩn rủi ro và ảnh hưởng đến lợi nhuận dài hạn.
Để khai thác hiệu quả kênh xuất khẩu này, doanh nghiệp cần xác định rõ sản phẩm chủ lực, thị trường mục tiêu, ngân sách và lộ trình đầu tư; đồng thời nâng cao năng lực quản trị dữ liệu, vận hành gian hàng và chủ động thích ứng với yêu cầu của thị trường quốc tế.
Hoàn thiện chính sách, tăng lực đẩy cho xuất khẩu số
Cùng với nỗ lực từ phía doanh nghiệp, hoàn thiện thể chế và phát triển các chương trình hỗ trợ được xem là điều kiện quan trọng để thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới. Một thay đổi đáng chú ý là Luật Hải quan sửa đổi vừa được thông qua, dự kiến có hiệu lực từ tháng 3/2027, bổ sung Điều 16A về thương mại điện tử.
Bà Nguyễn Thu Huyền, Phó Tổ trưởng Tổ nghiệp vụ 4, Ban Giám sát quản lý về Hải quan, Cục Hải quan, Bộ Tài chính, đánh giá việc bổ sung quy định này xuất phát từ sự phát triển nhanh của thương mại điện tử xuyên biên giới và xu hướng nhiều quốc gia xây dựng cơ chế, hệ thống riêng để quản lý hàng hóa giao dịch qua kênh trực tuyến.
Bà Nguyễn Thu Huyền, Phó Tổ trưởng Tổ nghiệp vụ 4, Ban Giám sát quản lý về Hải quan, Cục Hải quan, Bộ Tài chính. Ảnh: Phương Trang
Hiện nay, hàng hóa giao dịch qua nền tảng thương mại điện tử vẫn được làm thủ tục như hàng hóa thông thường, căn cứ vào loại hình và phương thức vận chuyển. Cách quản lý này chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của thương mại điện tử, đồng thời chưa tạo ra những thuận lợi phù hợp cho doanh nghiệp tham gia xuất khẩu trực tuyến.
Việc bổ sung quy định riêng về thương mại điện tử trong Luật Hải quan được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý để tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý, hướng tới đáp ứng đặc điểm của các giao dịch trực tuyến xuyên biên giới. Trong quá trình triển khai, chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan, đơn giản hóa quy trình phù hợp và tăng cường kết nối dữ liệu sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng lưu chuyển hàng hóa.
Ở góc độ xúc tiến thương mại, nhiều chương trình hỗ trợ doanh nghiệp đang được triển khai theo hướng nâng cao năng lực thực chất, thay vì chỉ dừng ở phổ biến thông tin. Cục Thương mại điện tử đang thực hiện các hoạt động theo Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 và dự thảo Đề án thúc đẩy xuất khẩu thương mại điện tử xuyên biên giới.
Các hoạt động hỗ trợ được thiết kế theo nhiều cấp độ, từ nâng cao nhận thức, phổ biến kiến thức đến tư vấn chuyên sâu theo từng doanh nghiệp, sản phẩm và thị trường. Cách tiếp cận này nhằm giúp doanh nghiệp không chỉ biết cách bán hàng trên nền tảng số mà còn từng bước hình thành năng lực xuất khẩu trực tuyến, từ lựa chọn thị trường, tổ chức vận hành đến phát triển thương hiệu.
Đáng chú ý, Chương trình Vươn ra thị trường quốc tế giai đoạn 2026 - 2030, còn gọi là Vietnam Go Global, được kỳ vọng bổ sung nguồn lực để doanh nghiệp mở rộng thị trường, nâng cao sức cạnh tranh và tăng cường hiện diện ở nước ngoài.
Để các chương trình phát huy hiệu quả, doanh nghiệp cần chủ động bố trí nhân sự, ngân sách và nguồn lực cho xuất khẩu trực tuyến, đồng thời nâng cao năng lực quản trị dữ liệu và thích ứng với yêu cầu riêng của từng thị trường. Cơ quan quản lý, đơn vị xúc tiến thương mại, nền tảng thương mại điện tử và đối tác logistics cũng cần tăng cường phối hợp, hình thành hệ sinh thái hỗ trợ xuyên suốt từ tiếp cận khách hàng đến giao nhận, thanh toán và xử lý các vấn đề phát sinh.
Với dư địa thị trường còn lớn, thương mại điện tử xuyên biên giới có thể trở thành kênh xuất khẩu quan trọng, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tuy nhiên, lợi thế về thị trường và chính sách chỉ có thể chuyển hóa thành kim ngạch thực tế khi đi cùng năng lực số, chiến lược đầu tư dài hạn và hệ thống hỗ trợ đồng bộ. Đây là nền tảng để hàng hóa Việt Nam mở rộng hiện diện, gia tăng giá trị thương hiệu và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.