Doanh nghiệp cần gì để tận dụng sự phát triển kinh tế số trong CPTPP?

Hoàn thiện khung pháp lý để thúc đẩy thương mại điện tử và AI

Vừa qua, trong khuôn khổ Năm Chủ tịch Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) 2026, Bộ Công Thương Việt Nam chủ trì Phiên họp Quan chức cấp cao CPTPP lần thứ ba (SOM3) cùng nhiều hoạt động bên lề.

Thông tin từ sự kiện cho thấy, thương mại điện tử, kinh tế số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội mới cho hoạt động thương mại xuyên biên giới. Tuy nhiên, để các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa tận dụng hiệu quả những cơ hội này, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường phối hợp giữa khu vực công và tư, đồng thời đẩy mạnh tạo thuận lợi thương mại.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương bên lề sự kiện, ông Nguyễn Minh Khôi, Giám đốc Tư vấn và Chuyển đổi, Viện Tony Blair vì Thay đổi Toàn cầu (TBI), cho rằng thương mại điện tử và kinh tế số đang trở thành một trong những trụ cột quan trọng của thương mại xuyên biên giới. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực mới của thương mại quốc tế, đặt ra nhiều vấn đề về quy định, lĩnh vực ưu tiên, tiêu chuẩn và cơ chế quản lý.

Theo ông Nguyễn Minh Khôi, một trong những nội dung các nước CPTPP cần trao đổi là xây dựng, hệ thống hóa các quy định và quy chuẩn nhằm vừa hỗ trợ quản lý hoạt động thương mại điện tử, vừa thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới.

Ông Khôi cho rằng nhiều quy định của thương mại truyền thống có thể không còn phù hợp với thương mại điện tử, đặc biệt đối với các vấn đề quản trị dữ liệu, chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới và các tiêu chuẩn chia sẻ dữ liệu. Theo đó, các thành viên cần trao đổi về phạm vi chia sẻ dữ liệu giữa các quốc gia cũng như thống nhất các tiêu chuẩn áp dụng trong quá trình chia sẻ dữ liệu phục vụ hoạt động thương mại điện tử.

Bên cạnh đó, việc xây dựng các quy định cũng cần tính đến sự khác biệt về trình độ phát triển và mức độ sẵn sàng của từng thành viên CPTPP. Theo ông Nguyễn Minh Khôi, khoảng cách giữa các nền kinh tế trong lĩnh vực thương mại điện tử không lớn như trong thương mại truyền thống bởi các nước đang phát triển có khả năng bắt kịp tương đối nhanh. Tuy nhiên, sự khác biệt về quy định và mức độ sẵn sàng của thị trường vẫn tồn tại, vì vậy cần được cân nhắc khi các thành viên xây dựng các cơ chế hợp tác.

Ông Khôi đánh giá việc Việt Nam đã ban hành chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo, Luật Trí tuệ nhân tạo, cùng các hướng dẫn liên quan sẽ góp phần tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, vị chuyên gia này cho rằng cần tăng cường sự phối hợp giữa khu vực công và khu vực tư sau khi chính sách được ban hành. Theo đó, các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp siêu nhỏ, hộ kinh doanh và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo cần được hỗ trợ để hiểu, tuân thủ và áp dụng hiệu quả các quy định.

Ông Khôi lấy ví dụ, nếu các sản phẩm AI nhạy cảm phải gắn nhãn thì cần có quy định rõ ràng về phương thức gắn nhãn, cơ chế giám sát cũng như giải quyết những băn khoăn của doanh nghiệp về chi phí phát sinh trong quá trình thực hiện.

Theo ông Nguyễn Minh Khôi, nhận thức về AI cũng đang thay đổi. Nếu trước đây nhiều ý kiến cho rằng AI sẽ thay thế người lao động thì hiện nay, AI được nhìn nhận là công cụ buộc người lao động, doanh nghiệp và cả khu vực công thay đổi phương thức làm việc, sử dụng AI hiệu quả và thành thạo hơn. Đây đang trở thành một kỹ năng cần thiết của lực lượng lao động.

Chìa khóa để doanh nghiệp nhỏ và vừa tận dụng cơ hội

Cũng tại phiên thảo luận trong khuôn khổ Diễn đàn Việt Nam - Canada, bà Deborah Elms, Trưởng bộ phận Chính sách Thương mại, Quỹ Hinrich, cho rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa luôn là nhóm gặp nhiều khó khăn nhất trong việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do.

Theo bà Deborah Elms, điều quan trọng là thông tin về các hiệp định cần được truyền tải theo cách doanh nghiệp nhỏ có thể hiểu và áp dụng, thay vì chỉ được giải thích bằng ngôn ngữ chuyên môn với nhiều thuật ngữ phức tạp.

"Mọi nội dung cần được chuyển tải theo ngôn ngữ đơn giản, thực tế và dễ hiểu. Sự đơn giản chính là yếu tố quyết định để doanh nghiệp nhỏ có thể tiếp cận và tận dụng các cơ hội từ thương mại quốc tế", bà Deborah Elms chia sẻ.

Đề cập đến các nội dung như thương mại phi giấy tờ, chữ ký số hay hóa đơn điện tử, bà cho rằng những giải pháp này sẽ khó phát huy hiệu quả nếu các vấn đề nền tảng trong nước chưa được giải quyết.

Theo bà Deborah Elms, cần xem xét liệu khung pháp lý đã công nhận chứng từ điện tử có giá trị pháp lý tương đương chứng từ giấy hay chưa, đồng thời đánh giá cơ chế pháp lý cho phép các cơ quan nhà nước chia sẻ dữ liệu với nhau. Thực tế, nhiều cơ quan vẫn gặp khó khăn do chưa có thẩm quyền pháp lý để chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành. Đây là những vấn đề cần được giải quyết trước khi triển khai rộng các giải pháp chuyển đổi số.

Bà Deborah Elms cũng cho rằng tạo thuận lợi thương mại là lĩnh vực đặc biệt quan trọng đối với doanh nghiệp nhỏ nhưng lại chưa nhận được sự quan tâm tương xứng. Theo bà, nhiều chính phủ sau khi đưa ra các cam kết thường nhanh chóng chuyển sang các chủ đề mới như AI, trong khi những cải cách thiết thực về tạo thuận lợi thương mại vẫn còn bị bỏ ngỏ.

Ở góc độ kết nối giữa CPTPP và Liên minh châu Âu (EU), bà Deborah Elms cho rằng doanh nghiệp nhỏ cần các giải pháp tạo thuận lợi cho việc vận chuyển những lô hàng quy mô nhỏ. Đồng thời, thương mại dịch vụ cũng cần được quan tâm nhiều hơn bởi các cuộc thảo luận về lĩnh vực này vẫn còn hạn chế.

Theo dữ liệu của Metric, 6 tháng đầu năm 2026, doanh số trên 4 sàn thương mại điện tử lớn tại Việt Nam đạt hơn 291.000 tỷ đồng, tăng hơn 44% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy tiềm năng lớn của thương mại điện tử và kinh tế số, nhất là khi mở rộng phát triển xuyên biên giới.