Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ chuyển từ gia công sang chế tạo

Từ hoạt động sản xuất linh kiện, phụ tùng theo đơn đặt hàng, nhiều doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đang từng bước tham gia thiết kế, chế tạo thiết bị và phát triển sản phẩm hoàn chỉnh. Sự chuyển dịch này mở ra cơ hội nâng cao giá trị gia tăng, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về làm chủ công nghệ, nguồn cung vật tư và thiết bị sản xuất.

Tại Hội nghị phổ biến và tổ chức triển khai phát triển công nghệ chiến lược ngành Công Thương vào đầu tháng 10/2026, TS. Trương Thị Chí Bình, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI) nhấn mạnh, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc, năng lực tự chủ công nghiệp không chỉ quyết định khả năng cạnh tranh mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến việc duy trì đơn hàng và hoạt động sản xuất của doanh nghiệp.

Từ sản xuất linh kiện đến làm chủ thiết kế, chế tạo

Theo TS. Trương Thị Chí Bình, VASI hiện có khoảng 500 doanh nghiệp hội viên, chủ yếu sản xuất linh kiện, phụ tùng phục vụ công nghiệp chế tạo. Dù phần lớn có quy mô nhỏ và vừa, các doanh nghiệp đã hình thành năng lực sản xuất tương đối cao nhờ tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI và thị trường xuất khẩu.

Khoảng ba năm trở lại đây, doanh nghiệp trong hiệp hội tăng trưởng nhanh nhờ sự dịch chuyển đơn hàng từ Trung Quốc sang Việt Nam dưới tác động của những thay đổi địa chính trị và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thị trường cũng ngày càng mở rộng, từ đóng tàu, năng lượng tái tạo, điện tử, thiết bị y tế và hàng không vũ trụ. Đáng chú ý, một số doanh nghiệp Việt Nam đã sản xuất linh kiện cho máy móc phục vụ ngành bán dẫn từ khoảng 10 năm trước, sử dụng hệ thống máy CNC có độ chính xác cao để cung ứng cho các nhà sản xuất thiết bị xuất khẩu toàn cầu.

Trong lĩnh vực thiết bị bay không người lái (UAV), doanh nghiệp VASI đã tham gia cung cấp linh kiện cho Viettel. Một số đơn vị sản xuất động cơ UAV xuất khẩu sang Mỹ. Tuy nhiên, thay đổi quan trọng nhất không chỉ nằm ở quy mô thị trường mà còn ở vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị.

Trước đây, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ chủ yếu sản xuất linh kiện đơn lẻ, từng bước tiến tới cụm linh kiện. Hiện nay, yêu cầu từ thị trường thế giới buộc doanh nghiệp chuyển sang lắp ráp thành phẩm, sản xuất theo mô hình OEM và tham gia ODM, tức thiết kế, sản xuất theo yêu cầu khách hàng. Đây là bước chuyển lớn bởi doanh nghiệp phải đảm nhận nhiều công đoạn trước đây do khách hàng thực hiện.

TS. Trương Thị Chí Bình dẫn chứng, nếu trước kia doanh nghiệp nhận được bản vẽ, thông số kỹ thuật đầy đủ thì hiện nay, có khách hàng chỉ đưa một sản phẩm mẫu, chẳng hạn chiếc máy hút bụi và yêu cầu đơn vị sản xuất tự nghiên cứu, thiết kế, bóc tách linh kiện, xây dựng phương án sản xuất và báo giá. Điều này đòi hỏi năng lực thiết kế không chỉ dừng ở kiểu dáng sản phẩm mà phải bao quát cả quá trình xây dựng danh mục vật tư, lựa chọn linh kiện, xác định nhà cung cấp, tính toán giá thành và tổ chức chuỗi cung ứng.

Một số doanh nghiệp trong hiệp hội đã phát triển ứng dụng hỗ trợ phân tích sản phẩm, bóc tách linh kiện và xây dựng báo giá. Với những lĩnh vực đã có dữ liệu như điện tử gia dụng, cơ điện, thiết bị viễn thông hoặc linh kiện ô tô, thời gian lập báo giá có thể rút xuống khoảng một giờ.

Cùng với thiết kế và chế tạo, doanh nghiệp cũng phải mở rộng sang marketing, logistics và quản trị chuỗi cung ứng. Sự chuyển dịch này cho thấy phạm vi hoạt động của doanh nghiệp không còn giới hạn trong công nghiệp hỗ trợ mà đang từng bước mở rộng sang lĩnh vực công nghiệp chế tạo.

Tự chủ công nghiệp trở thành yêu cầu cấp bách

Cùng với sự chuyển dịch sang chế tạo, TS. Trương Thị Chí Bình nhấn mạnh yêu cầu tự chủ công nghiệp ngày càng cấp bách, đặc biệt đối với ngành sản xuất có sản lượng lớn. Đáng chú ý, hai nhiệm vụ công nghệ chiến lược do VASI đề xuất đã được Bộ Công Thương phê duyệt để tổ chức tuyển chọn, đặt hàng, gồm phát triển robot công nghiệp hai tay tích hợp thị giác máy tính và AI phục vụ dây chuyền lắp ráp điện, điện tử.

Theo TS. Trương Thị Chí Bình, các nhiệm vụ này xuất phát trực tiếp từ nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, hướng tới làm chủ công nghệ, giảm chi phí đầu tư thiết bị sản xuất. Hiện nay, một số thiết bị tương tự đã có trên thị trường quốc tế nhưng giá thành cao, khó tích hợp vào dây chuyền sản xuất trong nước. Minh chứng cho khả năng nội địa hóa công nghệ, doanh nghiệp thành viên VASI đã bước đầu nghiên cứu, vận hành một số chức năng của robot công nghiệp hai tay tại nhà máy, với chi phí chế tạo ước tính chỉ bằng khoảng một phần ba thiết bị nhập khẩu.

Về mục tiêu, VASI hướng tới sản phẩm thay thế nhập khẩu, làm chủ thiết bị, tối ưu hóa sản xuất, giảm giá thành vì gần đây xuất hiện rất nhiều vấn đề khi doanh nghiệp Việt có được thị trường thì thế giới chặn nhập khẩu nguyên vật liệu, máy móc, động cơ, nam châm, máy CNC. Do đó, VASI đang hướng tới nghiên cứu, sản xuất máy CNC trong nước, với mục tiêu thương mại hóa ở quy mô đủ lớn.

Một định hướng khác là phát triển năng lực sản xuất bảng mạch in (PCB), giảm phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu. Trong khi nhiều doanh nghiệp đã sản xuất, lắp ráp bảng mạch điện tử (PCBA), năng lực sản xuất PCB nhiều lớp vẫn còn hạn chế. Hiệp hội đặt mục tiêu từng bước phát triển công nghệ PCB từ loại hai lớp lên 10 lớp, đồng thời mong muốn có sự tham gia hỗ trợ của Viettel, VNPT và các tập đoàn lớn hoạt động trong lĩnh vực điện tử.

Với động cơ DC, động cơ không chổi than và tiết kiệm điện với giá thành phù hợp trong quạt công nghiệp, VASI đã sản xuất thành công sản phẩm với giá thành giảm 50% hợp lý cho quạt động cơ phục vụ hoạt động trong công trình lớn thuộc lĩnh vực như: điện lực, dầu khí… Các lĩnh vực nam châm ferrite, tái chế từ pin và máy móc chế biến nông sản cũng được xác định là hướng phát triển tiếp theo.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa những mục tiêu này, TS. Trương Thị Chí Bình cho rằng cần tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các tập đoàn lớn.

Theo TS. Trương Thị Chí Bình, tự chủ công nghiệp cần được cụ thể hóa hơn và ưu tiên cho ngành công nghiệp chế tạo. Trong đó, VASI đề xuất ưu tiên đặt hàng những sản phẩm nền tảng, có đầy đủ thông tin, cơ sở dữ liệu về năng lực nghiên cứu của các viện nghiên cứu, trường đại học, từ đó có cơ sở tập hợp để hình thành đầu bài trong quá trình thiết kế, chế tạo sản phẩm.