Trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động nhanh, cạnh tranh thương mại ngày càng quyết liệt và các tiêu chuẩn thị trường liên tục thay đổi, hội nhập kinh tế quốc tế không còn đơn thuần là mở rộng thị trường thông qua các hiệp định thương mại tự do (FTA). Vấn đề quan trọng hơn là làm thế nào để doanh nghiệp thực sự khai thác được những cơ hội từ các cam kết quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với ngành Công Thương trong triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong lĩnh vực hội nhập kinh tế quốc tế, tinh thần của Nghị quyết số 57 cần được cụ thể hóa bằng việc đổi mới phương thức quản lý, đàm phán, thực thi các cam kết thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp trên nền tảng dữ liệu, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI).
Một dấu ấn trong đổi mới phương thức quản lý, giám sát thực thi FTA là việc Bộ Công Thương xây dựng và triển khai Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực thi các hiệp định thương mại tự do tại địa phương (FTA Index).
Sau lần công bố bộ chỉ số đầu tiên của năm 2024, FTA Index tiếp tục được hoàn thiện. Ngày 18/8/2026, Bộ Công Thương tổ chức công bố FTA Index 2025, triển khai khảo sát tại 34 tỉnh, thành phố sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, với 4.066 doanh nghiệp tham gia khảo sát.
Điểm đáng chú ý của FTA Index là cách tiếp cận lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Bộ chỉ số không chỉ xem xét việc địa phương đã ban hành kế hoạch, tổ chức tuyên truyền hay triển khai nhiệm vụ thực thi FTA như thế nào, mà còn đánh giá trải nghiệm thực tế của doanh nghiệp đối với chất lượng hỗ trợ từ chính quyền địa phương.
Thông qua các dữ liệu khảo sát, FTA Index giúp nhận diện những điểm nghẽn trong phổ biến thông tin, thực thi chính sách, hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh và thực hiện các cam kết phát triển bền vững. Đây là cơ sở để các địa phương điều chỉnh phương thức điều hành, nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp và xây dựng chương trình hành động sát hơn với nhu cầu thực tiễn.
Tại lễ công bố FTA Index 2025 giữa tháng 8/2026 tại Hà Nội, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ đo lường, đánh giá sang hành động, coi FTA Index là công cụ quan trọng phục vụ quản trị hội nhập kinh tế quốc tế.
Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh: “Bước sang năm thứ hai, yêu cầu đặt ra không chỉ là chấm điểm, xếp hạng mà biến kết quả đo lường năng lực tổ chức thực thi và hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng FTA của các địa phương. FTA Index 2025 không chỉ là bộ chỉ số chuyên ngành mà còn là công cụ chuyên nghiệp để quản trị tốc độ hội nhập kinh tế quốc tế”.
Phó Thủ tướng cũng giao nhiệm vụ cho các bộ, ngành Trung ương và địa phương tiếp tục hoàn thiện thể chế, đơn giản hóa thủ tục hành chính và đẩy mạnh chia sẻ dữ liệu. Cần xây dựng hệ thống thông tin FTA đồng bộ, dễ tiếp cận, từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ doanh nghiệp tra cứu cam kết, quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn thị trường và cảnh báo rủi ro. Cơ quan quản lý cần chuyển mạnh từ phổ biến thông tin chung sang cung cấp dịch vụ hỗ trợ theo nhu cầu cụ thể của từng doanh nghiệp, ngành hàng và địa phương để nâng cao hiệu quả FTA Index.
Việc khai trương Trang thông tin điện tử FTA Index cũng mở thêm một kênh tiếp cận dữ liệu, giúp doanh nghiệp tra cứu thông tin và theo dõi kết quả thực thi FTA tại địa phương. Nếu tiếp tục được chuẩn hóa, cập nhật và kết nối với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, FTA Index có thể trở thành một công cụ quan trọng phục vụ quản trị hội nhập dựa trên dữ liệu, thay vì chỉ dừng ở hoạt động đánh giá định kỳ.
Cùng với FTA Index, Bộ Công Thương đang thúc đẩy Đề án Hệ sinh thái tận dụng các FTA. Theo định hướng được công bố, hệ sinh thái này hướng tới kết nối cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng, tổ chức tư vấn, ngân hàng, đơn vị logistics và các cơ sở nghiên cứu.
Tại cuộc họp Tổ công tác Hệ sinh thái tận dụng các FTA do Bộ Công Thương tổ chức mới đây, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và thương mại đa biên, Bộ Công Thương thông tin, xây dựng quy chế hoạt động là một trong những nội dung quan trọng để đưa Hệ sinh thái tận dụng các FTA vào vận hành thực chất. Qua đó, tạo cơ chế kết nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, địa phương, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.
Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa bởi việc tận dụng FTA không chỉ phụ thuộc vào một cơ quan hay một khâu trong chuỗi xuất khẩu. Doanh nghiệp cần thông tin thị trường, tư vấn pháp lý, hỗ trợ quy tắc xuất xứ, logistics, tài chính, tiêu chuẩn chất lượng và kết nối đối tác. Các nguồn lực này cần được kết nối trên một nền tảng đồng bộ, có khả năng chia sẻ dữ liệu và hỗ trợ doanh nghiệp xuyên suốt quá trình sản xuất, xuất khẩu.
Nghị định số 240/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 của Chính phủ về cơ chế, chính sách phát huy nguồn lực xây dựng, vận hành Hệ sinh thái tận dụng các FTA là cơ sở pháp lý quan trọng cho định hướng này. Khi được vận hành hiệu quả, hệ sinh thái sẽ góp phần chuyển từ hỗ trợ doanh nghiệp theo từng chương trình riêng lẻ sang cơ chế hỗ trợ liên kết, liên thông và có tính dài hạn.
Đặc biệt, ứng dụng AI có thể mở rộng khả năng khai thác hệ sinh thái: hỗ trợ doanh nghiệp tra cứu quy tắc xuất xứ, nhận diện điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan, phân tích yêu cầu nhập khẩu của từng thị trường và cảnh báo những thay đổi về tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường. Theo ông Ngô Chung Khanh, nhờ đó, doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thêm công cụ tiếp cận thông tin chuyên sâu với chi phí thấp hơn.
Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và thương mại đa biên, Bộ Công Thương chia sẻ: “Tôi đặt nhiều kỳ vọng vào mô hình hệ sinh thái tận dụng FTA. Đây sẽ là phương thức kết nối các doanh nghiệp và các chủ thể tham gia chuỗi giá trị, giúp minh bạch toàn bộ quá trình, từ nuôi trồng, sản xuất nguyên liệu, chế biến đến xuất khẩu”.
Thông qua hệ sinh thái này, chúng ta có thể huy động và kết nối hiệu quả hơn các nguồn lực từ Trung ương, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp để hỗ trợ những ngành hàng cần ưu tiên. Khi xây dựng thành công mô hình đối với một ngành hàng, chúng ta có thể nghiên cứu nhân rộng sang các ngành hàng khác.
Đây cũng được kỳ vọng sẽ là cách thức cụ thể hóa các chính sách hỗ trợ, thay vì chỉ dừng lại ở những hoạt động tuyên truyền, phổ biến hay khuyến nghị doanh nghiệp nâng cao năng lực. Khi hệ sinh thái được triển khai và vận hành hiệu quả, những lợi ích mà các hiệp định thương mại tự do mang lại sẽ được khai thác thiết thực hơn, trực tiếp hơn và có giá trị hơn đối với doanh nghiệp.
Số hóa thực thi các hiệp định hiện có cần song hành với việc tiếp tục đàm phán, ký kết và mở rộng mạng lưới FTA mới. Đây là hai hướng đi bổ trợ cho nhau: mở rộng không gian thị trường và nâng cao năng lực khai thác những cơ hội đã có.
Ngày 18/10/2026, tại Hà Nội, dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng và đại diện 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) đã chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA). Đây là dấu mốc đáng chú ý trong tiến trình mở rộng quan hệ thương mại với các đối tác có trình độ phát triển cao, thế mạnh về công nghệ, tài chính và các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng lớn.
Cùng với việc thúc đẩy các tiến trình đàm phán mới, ngành Công Thương đang chú trọng chuẩn bị điều kiện thực thi, đánh giá tác động, phổ biến thông tin và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường ngay từ sớm. Các FTA mới không chỉ mở ra cơ hội xuất khẩu mà còn có thể tạo thêm kênh thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ, đổi mới phương thức quản trị và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Nghị quyết 57 đặt ra yêu cầu tạo đột phá về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Với lĩnh vực hội nhập kinh tế quốc tế, đột phá đó không chỉ nằm ở việc ứng dụng thêm những công cụ công nghệ mới, mà sâu xa hơn là đổi mới phương thức tổ chức thực thi cam kết, kết nối nguồn lực và hỗ trợ doanh nghiệp.
Từ FTA Index, hệ sinh thái tận dụng FTA đến mở rộng mạng lưới hiệp định, ngành Công Thương đang có những nền tảng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi này. Khi dữ liệu trở thành công cụ quản trị, AI trở thành trợ lực cho doanh nghiệp và hợp tác quốc tế trở thành kênh tiếp nhận tri thức, công nghệ, không gian hội nhập sẽ không chỉ rộng hơn về địa lý mà còn sâu hơn về chất lượng và giá trị gia tăng.
Mục tiêu cuối cùng là để doanh nghiệp Việt Nam không chỉ tham gia thị trường toàn cầu với tư cách nhà cung ứng hàng hóa, mà từng bước nâng cao năng lực công nghệ, làm chủ chuỗi cung ứng và tham gia vào những khâu có giá trị cao hơn trong nền kinh tế thế giới.