Một số lo ngại chỉ đúng với xe sản xuất trước năm 1990 - 2000
Những ngày qua, mạng xã hội Việt Nam xuất hiện làn sóng lo ngại về xăng E10, từ trào lưu "lắc xe trước khi nổ máy" đến lo ngại xe cũ bị hỏng, cháy nổ, hao xăng hơn. Nhiều thông tin phát tán thiếu cơ sở khoa học đã tạo tâm lý hoang mang dư luận.
Thực tế, bằng chứng khoa học cho thấy, quốc tế đã dùng xăng E10 hàng thập kỷ như Mỹ, EU, Anh, Australia và nhiều quốc gia khác với nhiều minh chứng xác đáng từ nhiều nghiên cứu.
Một là, xuất hiện trên không gian mạng những ngày qua lo ngại phải "lắc xe trước khi nổ máy giúp E10 trộn đều hơn" là tin đồn không có cơ sở kỹ thuật. Xăng E10 khi xuất xưởng từ kho pha chế đã hoàn tất quá trình phối trộn đồng nhất theo tiêu chuẩn TCVN và EN 228.
Đây là lo ngại phóng đại quá mức hoặc không có cơ sở đối với xe đời từ năm 2000 trở lên. Theo các tài liệu nghiên cứu chỉ ra, lo ngại chỉ xuất hiện đối với xe rất cũ (trước giai đoạn 1990-2000), xe ít sử dụng và hệ thống nhiên liệu bị lão hóa nặng.
Hơn 65 quốc gia, trong đó có các nền kinh tế lớn nhất thế giới, đã dùng xăng E10 trong nhiều thập kỷ. Ảnh minh hoạ
Ethanol và xăng khoáng là hai chất hòa tan vào nhau hoàn toàn ở nhiệt độ bình thường, không có cơ chế vật lý nào khiến chúng "phân lớp trong bình xăng xe" khi vừa đổ vào (hiện tượng tách lớp phase separation chỉ xảy ra khi có sự xâm nhập của nước, sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng, không phải ngay lập tức). Việc lắc xe không tạo ra bất kỳ hiệu quả kỹ thuật nào và hoàn toàn không có tác dụng.
Hai là, lo ngại về việc E10 làm hỏng gioăng cao su và ống dẫn nhiên liệu. Lo ngại này chỉ đúng với xe trước năm 2000, không đúng với xe hiện đại.
Sự thật quan trọng từ thực tiễn quốc tế cho thấy, từ khoảng giai đoạn 1990-2000, tất cả các nhà sản xuất xe máy và ô tô toàn cầu đã chuyển sang dùng vật liệu Viton cho O-ring, gioăng và ống dẫn nhiên liệu chính xác vì biết trước sẽ phải tương thích với xăng pha ethanol.
TS. Đàm Hoàng Phúc (Đại học Bách Khoa Hà Nội) xác nhận: ethanol không ảnh hưởng đến chi tiết cơ khí kim loại; chỉ ảnh hưởng đến vật liệu phi kim như gioăng, phớt, cao su và các nhà sản xuất xe hiện nay đã thiết kế tương thích.
Phạm vi rủi ro thực sự: Chỉ xe sản xuất trước giai đoạn 1990-2000 với hệ thống dẫn nhiên liệu nguyên bản chưa thay thế, hoặc xe đã sửa chữa bằng vật liệu không tương thích với ethanol. Với Việt Nam, nhóm này chủ yếu là xe cổ, xe không còn lưu thông thương mại, không phải dòng xe phổ thông.
Ba là, lo ngại về việc E10 gây tách lớp nước (phase separation) nguy hiểm cháy nổ. Rủi ro này có thể xảy ra, nhưng bị phóng đại. Theo PGS.TS Đỗ Văn Dũng (Chủ tịch Hội Ô tô và Thiết bị Động lực TP. Hồ Chí Minh), đây là tình huống liên quan nhiều đến tình trạng bảo dưỡng phương tiện hơn là do xăng E10. Khuyến cáo thực tế: xe ít dùng nên đổ đầy bình để giảm khoang không khí; khởi động xe định kỳ mỗi 1-2 tuần.
Về cháy nổ: Đây là lo ngại bị phóng đại nghiêm trọng. Phase separation gây khó khởi động, không phải cháy nổ. Hỗn hợp ethanol - nước tại đáy bình không phải nguyên liệu gây cháy nổ. Rủi ro cháy chỉ xảy ra nếu ống dẫn nhiên liệu bị rò rỉ và tiếp xúc với nguồn nhiệt cao, tình trạng nguy hiểm này có thể xảy ra với bất kỳ loại xăng nào, không riêng E10.
Bốn là, lo ngại E10 làm xe hao xăng hơn, yếu hơn. Điều này chỉ đúng một phần về lý thuyết, không đúng trong điều kiện thực tế đô thị Việt Nam.
Nghiên cứu thực địa của PGS.TS Đàm Hoàng Phúc và nhóm HUST trên Toyota Corolla Cross (2023) cho kết quả khác biệt hoàn toàn so với lý thuyết đơn giản. Trị số octane cao hơn của E10 cho phép ECU tối ưu hóa góc đánh lửa và tỷ số nén, đặc biệt trong điều kiện phố (nhiều gia tốc-phanh). Kết quả này nhất quán với nghiên cứu tại Ấn Độ nơi hàng triệu xe hai bánh dùng E20 mà không báo cáo tăng tiêu thụ đáng kể.
Về công suất: Xăng E10 giảm công suất cực đại khoảng 1-5% so với RON95 tùy điều kiện. Tuy nhiên, PGS.TS Phúc nhận định: "Dưới điều kiện lái xe đô thị thông thường, sự khác biệt này khó nhận thấy đáng kể".
Minh chứng từ thực tiễn quốc tế
Năm là, lo ngại chỉ Việt Nam mới dùng E10, thế giới không dùng. Đây là nhận định sai lầm nghiêm trọng. Mỹ đã dùng xăng E10 làm loại xăng tiêu chuẩn duy nhất trong hơn 20 năm, 95% xăng tiêu thụ tại Mỹ chứa ethanol, hầu hết là xăng E10. Toàn bộ 19 quốc gia EU cộng Anh, Na Uy đều có xăng E10. Thái Lan, Philippines dùng xăng E10 bắt buộc từ hơn 20 năm trước Việt Nam. Brazil thậm chí dùng xăng E30 bắt buộc.
Về thị trường: E10 là loại nhiên liệu xăng tiêu chuẩn của thế giới phát triển. Tại EU, kể từ năm 2016, E10 là nhiên liệu tham chiếu (reference fuel) dùng để kiểm định phát thải và hiệu suất cho toàn bộ xe mới sản xuất, có nghĩa mọi xe mới bán ra toàn cầu đều đã được thiết kế và kiểm tra với E10 trước khi ra thị trường.
Sáu là, lo ngại xe máy dùng bộ chế hòa khí (carburetor) sẽ hỏng nhanh. Đây là lo ngại có cơ sở, song cần dựa trên dữ liệu thực tiễn đánh giá và cần nghiên cứu giải pháp. Hà Nội có 40% xe máy cũ nát; toàn quốc ước tính 70% xe máy đã dùng trên 10 năm. Với 77 triệu xe máy, đây là con số không nhỏ. Nhóm xe carburetor cực cũ (sản xuất trước 1990), đặc biệt xe từ Trung Quốc và xe không rõ nguồn gốc.
Bảy là, lo ngại xe cũ đang chạy tốt sẽ "chết máy" sau khi đổ E10. PGS.TS Đỗ Văn Dũng nêu rõ: "Hầu hết xe sản xuất từ sau năm 2000 đều có khả năng vận hành với E10 ở mức độ nhất định. Rủi ro chủ yếu xuất hiện ở các xe quá cũ, ít sử dụng hoặc hệ thống nhiên liệu xuống cấp".
Một hiện tượng thường bị hiểu nhầm là xăng E10 làm sạch cặn bẩn tích tụ trong bình xăng và đường nhiên liệu, làm cặn bong ra và có thể tắc lọc xăng trong giai đoạn đầu chuyển đổi. Đây không phải E10 gây hư hại mà là quá trình làm sạch. Giải pháp: vệ sinh bình xăng và thay lọc xăng trước hoặc ngay khi chuyển đổi.
Cần nhìn nhận bài học từ các quốc gia đã chuyển đổi. Ví dụ, Anh quốc từ E5 chuyển sang E10 vào tháng 9/2021. Khi Anh chuyển sang E10, phản ứng ban đầu rất tương đồng với Việt Nam hiện nay: lo ngại về xe cũ, tìm kiếm "E10 compatibility" tăng đột biến trên Google. Chính phủ Anh triển khai công cụ tra cứu tương thích online cho phép chủ xe nhập biển số để biết xe có tương thích E10 không.
Sau 4 năm (tính đến năm 2025), không có ghi nhận vụ hỏng hàng loạt, không có làn sóng khiếu nại đến nhà sản xuất. RAC ghi nhận vấn đề thực sự chỉ tập trung vào xe classic (trước 1980-1990) và xe nhập khẩu Nhật cũ, số lượng nhỏ so với tổng số xe.
Tại Mỹ, xăng E10 đã là chuẩn mặc định từ đầu những năm 2000. Tranh luận lớn nhất là thuyền và thiết bị động cơ nhỏ (mower, generator), không phải xe máy hay ô tô. Sau nhiều nghiên cứu, NREL kết luận: vấn đề phase separation với thiết bị nhỏ chỉ xảy ra khi lưu trữ xăng hơn 3 tháng và gasoline stale xảy ra trước phase separation. Mỹ vẫn tiếp tục dùng E10 và đang đẩy lên E15.
Thái Lan đã dùng xăng E10 từ năm 2002. Thái Lan có đội xe tương tự Việt Nam: nhiều xe máy, khí hậu nóng ẩm. Sau 24 năm, xăng E10 không tạo ra làn sóng hỏng xe hàng loạt. Thái Lan thậm chí cung cấp E20 và E85 tùy chọn. Kinh nghiệm từ Thái Lan chứng minh xe máy chạy trong khí hậu nhiệt đới nóng ẩm có thể dùng xăng E10 bền vững dài hạn.
Từ những thực tiễn nghiên cứu và điều kiện khí hậu tại Việt Nam, đa số lo ngại bị phóng đại hoặc sai đối với xe đời năm 2000 trở lên, sử dụng thường xuyên. Một số lo ngại có cơ sở thực tế, đặc biệt với xe rất cũ, xe ít sử dụng, nhưng đây là rủi ro bảo dưỡng có thể quản lý được, không phải thảm họa kỹ thuật.