Đằng sau những phiên livestream chốt đơn
Chỉ cần một chiếc điện thoại, người tiêu dùng có thể theo dõi livestream, lựa chọn sản phẩm và hoàn tất giao dịch trong vài phút. Tuy nhiên, đằng sau những lời quảng cáo hàng chính hãng, giá ưu đãi, không ít rủi ro về nguồn gốc, chất lượng hàng hóa đang đặt ra thách thức đối với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Điển hình, ngày 27/5/2026, Công an tỉnh Thanh Hóa thông tin về việc khởi tố hai vụ án, khởi tố hai bị can về tội “Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp”. Lực lượng chức năng thu giữ hơn 4.000 sản phẩm quần áo, giày dép, túi xách giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng, với tổng trị giá hàng hóa đã bán ra thị trường hơn 30 tỷ đồng. Đáng chú ý, trong vụ việc này, các đối tượng sử dụng nhiều tài khoản mạng xã hội để livestream, đăng tải video quảng cáo sản phẩm bằng những lời giới thiệu hấp dẫn như hàng cao cấp, hàng hiệu giá ưu đãi, xả kho. Hoạt động giao dịch chủ yếu thực hiện trực tuyến, hàng hóa được vận chuyển đến người mua qua dịch vụ chuyển phát nhanh.
Vụ việc cho thấy, hàng giả len lỏi vào thị trường trực tuyến, nơi người mua khó kiểm chứng sản phẩm trước khi thanh toán. Những phiên livestream có lượng người theo dõi lớn, tương tác liên tục dễ tạo cảm giác tin cậy, nhưng không đồng nghĩa hàng hóa được bảo đảm về nguồn gốc và chất lượng. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương về vấn đề này, Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp nhận định: “Tôi cho rằng, đây là một hiện tượng đáng lo ngại, bởi hoạt động kinh doanh trên mạng xã hội đang phát triển rất nhanh, trong khi tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc và hành vi quảng cáo gian dối vẫn diễn biến phức tạp”.
Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp.
Theo luật sư, rủi ro lớn nhất là người tiêu dùng không có điều kiện trực tiếp kiểm tra sản phẩm. Người mua có thể nhận hàng không đúng mô tả, hàng giả mạo nhãn hiệu hoặc hàng không bảo đảm chất lượng. Khi phát sinh tranh chấp, việc xác định người bán, địa chỉ kinh doanh và chủ thể chịu trách nhiệm cũng không đơn giản.
Chia sẻ về trải nghiệm mua sắm trực tuyến, chị Võ Thu Hà (phường Yên Sở, Hà Nội) cho biết: “Rất nhiều lần tôi xem livestream bán quần áo, người bán giới thiệu sản phẩm là hàng chất lượng cao, hình ảnh rất đẹp, giá lại rẻ hơn nhiều so với cửa hàng nên tôi quyết định đặt mua. Tuy nhiên, khi nhận hàng, chất liệu và đường may không giống như quảng cáo. Khi liên hệ shop để yêu cầu đổi trả nhưng việc trao đổi khá khó khăn, người bán phản hồi chậm. Tôi mong các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra hoạt động bán hàng qua livestream, đồng thời có cơ chế để người mua dễ dàng phản ánh, yêu cầu hoàn tiền khi nhận hàng không đúng cam kết”.
Từ góc độ pháp lý, chuyên gia cho rằng, người tiêu dùng cần phân biệt hàng giả mạo nhãn hiệu, hàng không rõ nguồn gốc và hàng không đúng mô tả. Đây là những tình huống có căn cứ xử lý khác nhau. Việc người kinh doanh chưa xuất trình được chứng từ tại thời điểm kiểm tra không đương nhiên chứng minh sản phẩm là hàng giả. Tuy nhiên, bất kể phương thức kinh doanh nào, nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực và bảo đảm quyền lợi người mua vẫn phải được thực hiện đầy đủ. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để ngăn chặn hành vi lợi dụng thương mại điện tử nhằm tiêu thụ hàng hóa vi phạm.
Thực thi nghiêm pháp luật, không để người mua tự xoay xở
Trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, quy định tại Điều 4 về quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ; quyền lựa chọn, nhận hàng hóa theo nội dung giao kết; quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện và yêu cầu bồi thường thiệt hại khi có căn cứ. Điều 10 của Luật nghiêm cấm hành vi lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng thông qua việc cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác. Điều 21 quy định trách nhiệm cung cấp thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ và tổ chức, cá nhân kinh doanh. Như vậy, người mua nhận hàng không đúng quảng cáo có quyền yêu cầu người bán giải quyết theo thỏa thuận và quy định pháp luật. Tùy trường hợp, người tiêu dùng có thể yêu cầu thực hiện đúng cam kết, đổi hàng, hoàn tiền hoặc bồi thường thiệt hại.
Về vấn đề này, Luật sư Đặng Văn Cường lưu ý, hoàn tiền và bồi thường thiệt hại là 2 vấn đề không hoàn toàn đồng nhất. Hoàn tiền nhằm khắc phục hậu quả giao dịch không được thực hiện đúng cam kết hoặc có căn cứ hủy bỏ, chấm dứt. Trong khi đó, yêu cầu bồi thường phải xác định thiệt hại thực tế, căn cứ phát sinh trách nhiệm và mối quan hệ nhân quả.
Người tiêu dùng có thể theo dõi livestream, lựa chọn sản phẩm và hoàn tất giao dịch trong vài phút. Ảnh minh họa
Để bảo vệ quyền lợi, người tiêu dùng cần lưu giữ video livestream, nội dung quảng cáo, tin nhắn, hóa đơn, chứng từ thanh toán, mã đơn hàng và thông tin người bán. Việc quay video mở kiện hàng cũng giúp chứng minh tình trạng sản phẩm khi giao nhận. Đáng chú ý, việc người bán xóa video, khóa tài khoản hoặc không phản hồi khiếu nại không làm chấm dứt trách nhiệm pháp lý đối với giao dịch đã thực hiện. Người mua có thể sử dụng dữ liệu thanh toán, vận chuyển và các chứng cứ khác để đề nghị cơ quan có thẩm quyền xác minh.
Cùng với quyền của người mua, hệ thống pháp luật hiện hành đã bổ sung những quy định cụ thể hơn đối với hoạt động livestream. Cụ thể, Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định tại Điều 22 trách nhiệm của chủ quản nền tảng thương mại điện tử trong hoạt động livestream bán hàng, bao gồm cơ chế tiếp nhận phản ánh, xác thực danh tính người livestream và lưu trữ dữ liệu hình ảnh, âm thanh theo thời hạn luật định. Điều 23 quy định trách nhiệm của người bán; Điều 24 yêu cầu người livestream cung cấp thông tin phục vụ xác thực danh tính, không đưa thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn về công dụng, xuất xứ, chất lượng, giá cả hàng hóa; đồng thời thực hiện việc dừng phát trực tuyến, gỡ bỏ thông tin khi có căn cứ theo quy định.
Bên cạnh đó, Luật số 75/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quảng cáo, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, bổ sung Điều 15a về quyền và nghĩa vụ của người chuyển tải sản phẩm quảng cáo. Trong đó, người có ảnh hưởng phải thực hiện các nghĩa vụ kiểm tra, xác minh thông tin liên quan đến sản phẩm và công khai hoạt động quảng cáo theo quy định.
Những quy định này góp phần xác định trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi kinh doanh trực tuyến. Tuy nhiên, trách nhiệm của người bán, người livestream và nền tảng không thể đánh đồng; phải căn cứ vai trò, hành vi và nghĩa vụ pháp lý cụ thể.
Về phía người tiêu dùng, việc chủ động kiểm tra thông tin, lưu giữ chứng cứ và thực hiện quyền khiếu nại có ý nghĩa quan trọng. Không nên vì giá trị đơn hàng nhỏ mà bỏ qua hành vi xâm phạm quyền lợi hợp pháp. Bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số vì vậy không thể chỉ dừng ở khuyến cáo cảnh giác. Hiệu quả thực thi pháp luật cần được thể hiện bằng khả năng phát hiện vi phạm, xác định trách nhiệm, giải quyết khiếu nại và bảo đảm quyền lợi chính đáng của người mua.
Để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp đề xuất cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra các tài khoản livestream có lượng giao dịch lớn, dấu hiệu quảng cáo hàng hiệu giá thấp bất thường; xây dựng cơ chế tiếp nhận phản ánh thuận tiện, bảo đảm dữ liệu giao dịch được lưu giữ và hỗ trợ xác minh khi phát sinh tranh chấp. Cùng với đó, cần nâng cao trách nhiệm của nền tảng bán hàng trong xác thực người bán, tiếp nhận khiếu nại, phối hợp với cơ quan chức năng; đồng thời công khai cảnh báo đối với các hành vi vi phạm đã được xác minh, xử lý.