Làm chủ công nghệ lõi không bắt đầu từ con ốc vít

Làm chủ công nghệ lõi là làm chủ công đoạn quyết định giá trị và quyền tự quyết của một sản phẩm, không phải tự sản xuất từ hạt quặng tới con ốc cuối cùng. Đó là điều Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân giải trình trước Quốc hội sáng 12/11/2026, khi được hỏi Việt Nam "làm chủ là làm chủ những gì" trong lúc sắt, thép, nhôm, nhựa được cho là "đều nhập hết". Câu hỏi chính đáng. Nhưng đây cũng là vấn đề đặt ra lâu nay nhiều lần trên báo chí, trong dư luận và cả diễn đàn Quốc hội nhiều nhiệm kỳ trước. Vấn đề cần được phân tích với số liệu và bức tranh tổng thể. Thực tế cho thấy lối nghĩ đằng sau nó, lối nghĩ "chưa làm nổi con ốc vít thì đừng nói chuyện công nghệ cao", đã lưu hành hơn mười năm cần được đặt lại cho đúng chỗ.

Một câu hỏi đúng, một tiền đề chưa đúng

Câu trả lời của Bộ trưởng đi thẳng vào phương pháp. Đối với chip 5G, ông nói: "bước thiết kế chúng ta có thể làm được nhưng khâu để tạo ra được con chip đó chúng ta vẫn phải thực hiện ở nước ngoài". Từ đó ông rút ra cách hiểu: một sản phẩm công nghệ chiến lược có nhiều công đoạn; lõi được đo ở những công đoạn ta đã nắm. Bộ phân chia thành hai nhóm tiếp cận. Nhóm áp dụng ngay, như vaccine, có thể nhận chuyển giao để sản xuất trong nước. Nhóm dài hạn, như thiết bị bay không người lái vốn tích hợp chip, cơ khí, vật liệu, phải chia thành từng bài toán và đặt hàng từng phần.

Cách trả lời ấy thừa nhận thẳng rằng chế tạo chip, vật liệu và nhiều yếu tố khác "hiện nay chúng ta vẫn phải gửi ra nước ngoài". Nó cũng thừa nhận ý kiến chất vấn "rất thiết thực" khi đòi đầu tư cho công nghệ vật liệu. Song chỗ cần bàn là tiền đề "tất cả hiện nay đều nhập hết". Số liệu ngành Công Thương cho thấy bức tranh khác hẳn.

Việt Nam không nhập hết thép, cũng không nhập hết nhựa. Việt Nam nhập ở những khâu cần công nghệ cao hơn: thép tấm khổ rộng, thép hợp kim, nhôm kim loại sơ cấp, ốc vít dung sai micromet. Nói "nhập hết" là bỏ qua hai mươi năm đầu tư vào công nghiệp nặng. Nói "đã đủ" cũng sai. Đúng nhất là nói Việt Nam đã nắm khâu đại trà, đang thiếu khâu tinh. Đó cũng chính là logic "làm chủ theo công đoạn" mà Bộ trưởng nêu.

Huyền thoại con ốc vít

Chuyện "Việt Nam không làm nổi con ốc vít" ra đời mùa thu năm 2014, khi Samsung đưa danh sách 170 loại linh kiện cho điện thoại, máy tính bảng để tìm nhà cung ứng nội địa, rồi không doanh nghiệp nào đáp ứng. Câu chuyện lan nhanh thành một biểu tượng tự ti. Ngày 5/10/2014, trên chương trình Dân hỏi, Bộ trưởng trả lời của VTV, Bộ trưởng Bộ Công Thương khi ấy bác bỏ: doanh nghiệp Việt Nam làm được ốc vít, bu lông, vấn đề là giá thành và quy mô chưa đủ sức cạnh tranh để vào chuỗi của một tập đoàn toàn cầu. Doanh nhân Chu Ngọc Cường phân tích trên VnExpress ngày 13/9/2014 rằng các hãng điện thoại cạnh tranh nhau tới từng micromet, nên một con ốc cho điện thoại khắt khe hơn cả ốc cho ô tô.

Mười hai năm sau, số liệu đã trả lời thay. Năm 2025, theo thống kê Trade Map của Trung tâm Thương mại quốc tế, Việt Nam xuất khẩu 705,88 triệu USD ốc vít, bu lông bằng sắt thép (mã HS 7318). Khách hàng lớn nhất là Đức, một nền công nghiệp cơ khí hàng đầu châu Âu.

Bảng 2. Thị trường xuất khẩu ốc vít, bu lông của Việt Nam năm 2025 (nguồn: Trade Map, Fastener World số 219; tỷ trọng ngoài Đức, Hoa Kỳ tính từ kim ngạch).

Cùng năm, Việt Nam nhập 945,28 triệu USD ốc vít. Thâm hụt ấy không chứng minh Việt Nam "không làm được". Nó phản ánh một điều bình thường của nền công nghiệp mở: cùng một mặt hàng, ta vừa bán vừa mua tùy chủng loại, giá và chuẩn. Đức có nền cơ khí lâu đời nhưng vẫn là thị trường nhập khẩu ốc vít lớn nhất của Việt Nam. Bài học của con ốc vít không nằm ở chỗ ta làm được hay không, mà ở chỗ ta có đủ chuẩn, đủ quy mô, đủ giá để vào chuỗi hay không. Đó là bài toán của công nghiệp hỗ trợ và năng lực doanh nghiệp, không phải thước đo năng lực công nghệ lõi của quốc gia.

Từ Seattle, câu trả lời cho con ốc vít

Câu trả lời rõ nhất cho câu hỏi "Việt Nam làm được gì" không nằm ở xưởng ốc vít mà nằm trong chuỗi cung ứng của Boeing, hãng sản xuất máy bay thương mại của Hoa Kỳ, nơi mỗi chi tiết phải đạt chuẩn hàng không, thuộc loại khắt khe nhất của công nghiệp chế tạo.

Sáng 21/9/2025 theo giờ Seattle (Hoa Kỳ), Chủ tịch nước Lương Cường chứng kiến Boeing bàn giao chiếc 737-8 đầu tiên trong đơn hàng 200 chiếc, trị giá khoảng 32 tỷ USD theo giá niêm yết, cho hãng hàng không Vietjet, đúng dịp 30 năm bình thường hoá quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Là nhà báo may mắn có mặt trong sự kiện ấy, tôi chứng kiến ngay trước chuyến công tác, lúc ở sân bay Nội Bài, Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên (nay là Phó Chủ tịch Quốc hội) đã yêu cầu Cục Công nghiệp báo cáo về sự tham gia của Việt Nam vào chuỗi giá trị của Boeing: 7 nhà cung ứng linh kiện cho Boeing đặt tại Việt Nam, sử dụng khoảng 2.000 công nhân, cung cấp hơn 6.000 linh kiện; FPT hợp tác về phần mềm; Boeing đang trao đổi với Viettel về hợp tác sản xuất một số linh kiện. Thời báo chí từng chê Việt Nam không làm nổi con ốc vít đã lùi xa. Tại cuộc làm việc với Tập đoàn Boeing, Chủ tịch nước đề nghị Boeing sớm mở thêm nhà máy tại Việt Nam.

Bảng 3. Một số nhà cung ứng linh kiện cho Boeing đặt tại Việt Nam (nguồn: Boeing, The Investor, Vietcetera; ghi nhận tại Seattle ngày 21/9/2025).

Bức tranh ấy cần được đọc đủ hai mặt. Mặt sáng: những chi tiết composite, cánh tà, linh kiện động cơ làm tại Việt Nam đang bay trên các dòng máy bay thương mại hiện đại nhất, tức là tay nghề, quy trình chất lượng của công nhân, kỹ sư Việt Nam đã được kiểm định bằng chuẩn hàng không. Mặt còn thiếu: phần lớn nhà cung ứng là doanh nghiệp vốn Nhật Bản, Hàn Quốc. Trước đó, tháng 4/2023, tại một hội nghị có đại diện Boeing tại Việt Nam, Boeing cho biết trong sáu doanh nghiệp tại Việt Nam cung cấp linh kiện, phần mềm cho hãng, chỉ một doanh nghiệp là của Việt Nam, đồng thời đề nghị Viettel phấn đấu từ nhà cung ứng cấp 3 lên cấp 1 (The Investor, 25/4/2023).

Đó chính là logic "làm chủ theo công đoạn" mà Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu tại nghị trường. Việt Nam đã bước vào chuỗi hàng không ở khâu gia công chính xác. Bài toán tiếp theo không phải là tự làm cả chiếc máy bay, mà là đưa doanh nghiệp Việt từ cấp 3, cấp 4 lên cấp 1, từ gia công theo bản vẽ lên tham gia thiết kế, từ người lao động lên người nắm quy trình. Một quốc gia có công nhân làm chi tiết cho Boeing không thể bị coi là "chưa làm nổi con ốc vít".

Lõi nằm ở khâu tạo giá trị, không nằm ở số chi tiết tự làm

Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy: "Khoa học phải từ sản xuất mà ra và phải trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng, nhằm nâng cao năng suất lao động và không ngừng cải thiện đời sống của nhân dân" (Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 14, tr.97). Khoa học đi từ bài toán sản xuất, nên câu hỏi đúng không phải là ta tự làm được bao nhiêu chi tiết, mà là ta nắm được khâu nào quyết định sản phẩm.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu theo đúng tinh thần ấy: "từng bước tự chủ về công nghệ, nhất là công nghệ chiến lược", "tiến tới tự chủ và cạnh tranh về công nghệ ở một số lĩnh vực Việt Nam có nhu cầu, tiềm năng, lợi thế". Nghị quyết không đòi tự chủ mọi thứ cùng lúc. Nghị quyết đòi chọn lĩnh vực, chọn khâu, rồi đi tới cùng.

Kinh nghiệm thế giới cho cùng kết luận. Nhà sáng lập Acer Stan Shih đưa ra mô hình "đường cong nụ cười" từ đầu thập niên 1990: giá trị gia tăng tập trung ở hai đầu chuỗi là nghiên cứu, thiết kế và thương hiệu, phân phối; khâu lắp ráp ở giữa cho giá trị thấp nhất. Mô hình kinh doanh thiết kế chip không sở hữu nhà máy, thuê đơn vị khác chế tạo, đã trở thành phổ biến trong ngành bán dẫn. Quyền lực công nghệ nằm ở chỗ nắm khâu mà người khác không thay được.

Theo Báo cáo số 324/BC-BKHCN ngày 02/11/2026 gửi Quốc hội, doanh nghiệp trong nước đã làm chủ phần lớn công nghệ lõi ở ba lĩnh vực.

Bảng 4. Mức làm chủ công nghệ lõi theo tổng hợp của Bộ Khoa học và Công nghệ (Báo cáo số 324/BC-BKHCN ngày 02/11/2026).

Mạng 5G là ví dụ rõ nhất. Viettel công bố chip xử lý tín hiệu số 5G (DFE) do kỹ sư Việt Nam thiết kế từ năm 2023, đã triển khai trạm gốc 5G tự phát triển trên mạng lưới và đưa thiết bị ra thị trường nước ngoài. Con chip ấy vẫn được chế tạo ở nhà máy nước ngoài, đúng như Bộ trưởng nói. Nhưng người nắm bản thiết kế, nắm phần mềm, nắm khả năng nâng cấp và bảo mật mạng viễn thông quốc gia là doanh nghiệp Việt Nam. Đó là lõi. Một quốc gia làm được trạm 5G mà chưa đúc được chip không yếu hơn một quốc gia đúc được ốc vít mà không thiết kế được trạm 5G.

Làm chủ ở những ngành trụ cột

Lõi không phải khái niệm trên giấy. Ở năm ngành trụ cột của nền kinh tế và quốc phòng, doanh nghiệp Việt Nam đã nắm những khâu quyết định của sản phẩm, công trình, dù chưa ngành nào tự làm hết mọi chi tiết.

Công nghiệp quốc phòng đi trước một bước. Tại Lễ diễu binh, diễu hành kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9/2025, lần đầu tiên khí tài công nghệ cao của Viettel có mặt trong đội hình: 2 tổ hợp tên lửa, 2 chủng loại máy bay không người lái, các tổ hợp radar, xe tác chiến điện tử, máy thông tin liên lạc. Theo Báo Điện tử Chính phủ, các khí tài ấy do Tập đoàn "hoàn toàn tự chủ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, đã được nghiệm thu và đưa vào trang bị trong Quân đội". Tổ hợp tên lửa Trường Sơn gồm xe chỉ huy chiến đấu, xe radar, xe bệ phóng, xe vận chuyển nạp tên lửa cùng đạn tên lửa đối hạm Sông Hồng. Trong quốc phòng, bản thiết kế là khâu không thể đi thuê. Tại lễ khánh thành Viện Pasteur năm 1888, nhà khoa học Pháp Louis Pasteur nói: "Nếu khoa học không có tổ quốc thì người làm khoa học phải có một tổ quốc". Câu nói ấy càng đúng với công nghệ quốc phòng, nơi tri thức lõi phải nằm trong tay người của mình.

Viễn thông cho thấy chip 5G chỉ là phần nổi. Theo Cổng Thông tin điện tử Bộ Khoa học và Công nghệ ngày 28/10/2026, Viettel đã làm chủ hệ sinh thái sản phẩm viễn thông 5G từ mạng truy nhập vô tuyến, mạng lõi đến hệ thống truyền dẫn; 2.800 trạm gốc 5G và 2.837 thiết bị truyền dẫn do doanh nghiệp phát triển đã chạy trên mạng lưới thực tế. Mạng viễn thông quốc gia vận hành trên thiết bị do kỹ sư Việt Nam viết phần mềm là bảo đảm an ninh thông tin mà hợp đồng mua sắm không thay được.

Cơ khí chế tạo trả lời bằng thiết bị siêu cao áp. Khi Nhà máy Thủy điện Sơn La được xây dựng, toàn bộ máy biến áp nguồn ba pha 500 kV, 467 MVA đều phải nhập khẩu. Theo Bộ Công Thương, đây là dòng thiết bị rất ít nước có công nghệ chế tạo. Từ đầu năm 2017, Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC) tự thiết kế, chế tạo chiếc máy đầu tiên nặng 420 tấn; tháng 6/2019 máy hoàn thành mọi hạng mục thí nghiệm, ngày 13/9/2019 xuất xưởng. Một chiếc máy biến áp như thế là kết tinh của luyện kim, vật liệu cách điện, tính toán điện từ, những khâu "tinh" mà con ốc vít không đo được.

Dầu khí là ví dụ rõ nhất của lối làm chủ theo công đoạn. Giàn khoan tự nâng Tam Đảo 03 có khối lượng kết cấu và thiết bị trên 12.000 tấn, hoạt động ở độ sâu nước biển tới 90 m, khoan sâu tới 6.100 m dưới đáy biển. Kỹ sư Việt Nam đảm trách thiết kế chi tiết, thiết kế thi công; công trình được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ. Giàn thứ hai, Tam Đảo 05, nặng 18.000 tấn, hoạt động ở độ sâu nước tới 120 m. Từ giàn thứ nhất sang giàn thứ hai, tỷ lệ nội địa hoá tăng từ 34,7% lên 39%, giờ làm việc của chuyên gia nước ngoài giảm từ khoảng 43.000 giờ xuống 11.000 giờ, thời gian thi công rút còn 32 tháng dù khối lượng chế tạo gấp 1,5 lần (Tạp chí Dầu khí số 11/2021). Mỗi dự án chuyển thêm một phần việc từ tay chuyên gia nước ngoài sang tay kỹ sư Việt Nam.

Ngành điện chứng minh năng lực tổ chức công trình siêu cao áp. Đường dây 500 kV mạch 3 Quảng Trạch - Phố Nối dài 519 km, 2 mạch, 1.177 vị trí cột, tổng mức đầu tư hơn 22.300 tỷ đồng, do Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia làm chủ đầu tư với gần 300 cơ quan, đơn vị tham gia. Công trình hoàn thành sau khoảng 6 tháng thi công, khánh thành ngày 29/8/2024. Khối lượng thép phải sử dụng để dựng cột lên tới 139.000 tấn, gấp hơn hai lần 60.000 tấn của đường dây 500 kV Bắc - Nam mạch 1 (Báo Điện tử Chính phủ, 29/8/2024). Làm chủ ở đây là làm chủ năng lực tổ chức, xây lắp, đóng điện một công trình quyết định an ninh năng lượng.

Bảng 5. Một số thành tựu làm chủ công nghệ ở năm ngành trụ cột.

Năm ví dụ có chung một điểm: không ngành nào tự làm hết mọi chi tiết. Chip trạm 5G vẫn chế tạo ở nhà máy nước ngoài, giàn Tam Đảo 05 mới nội địa hoá 39%. Cái doanh nghiệp Việt Nam nắm là bản thiết kế, quy trình, năng lực tích hợp, tức là khâu quyết định sản phẩm có ra đời, có vận hành được hay không. Đó là lõi.

Những cách hiểu cần được nâng tầm

Thứ nhất, quan điểm cho rằng tự chủ công nghệ là tự cung tự cấp. Ngay con ốc vít, mặt hàng cơ khí đơn giản, Đức vẫn mua của Việt Nam 137,43 triệu USD một năm. Đòi Việt Nam tự làm từ thép, nhôm, nhựa tới động cơ, chip rồi mới được nói "làm chủ" là đặt một chuẩn trái với cách vận hành của chuỗi cung ứng toàn cầu. Hệ quả nguy hiểm là dàn trải nguồn lực, đổ tiền vào mọi khâu cùng lúc rồi không khâu nào tới đích. Bộ trưởng đã nói thẳng: "không thể cùng một lúc chúng ta có thể làm đồng hành rất nhiều công nghệ đó".

Thứ hai, quan điểm lấy khâu đơn giản nhất làm thước đo năng lực cao nhất. Con ốc vít là chi tiết rẻ, nhưng con ốc đạt chuẩn ngành điện tử là bài toán của luyện kim, khuôn mẫu, xử lý nhiệt, đo lường chính xác, quản trị chất lượng. Đó là năng lực của công nghiệp hỗ trợ, do thị trường, quy mô và chuẩn mực quyết định, không phải của một phòng thí nghiệm. Quyết định số 929/QĐ-TTg ngày 25/5/2026 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2035 đặt mục tiêu tới năm 2030 tỷ lệ nội địa hoá ngành điện tử đạt 25 - 30%, cơ khí chế tạo 40%, ô tô 22 - 30%. Bài toán con ốc thuộc về lộ trình ấy, đo bằng chỉ tiêu ấy.

Thứ ba, quan điểm coi công nghệ lõi là việc riêng của Bộ Khoa học và Công nghệ. Vật liệu, luyện kim, hoá dầu, cơ khí chế tạo nằm trong quản lý của nhiều bộ, ngành, cần vốn hàng tỷ USD và thời gian tính bằng thập kỷ. Nhà máy điện phân nhôm, nhà máy chế tạo chip không thể ra đời từ một đề tài nghiên cứu. Ngay tại phiên chất vấn, đã có ý kiến nhắc trách nhiệm của cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Giao trọn câu hỏi vật liệu cho một bộ là thu hẹp một bài toán quốc gia.

Điểm nghẽn thật nằm ở đồng vốn nghiên cứu và doanh nghiệp

Điểm yếu thật của Việt Nam không phải là con ốc vít mà là mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển còn thấp, lại chủ yếu dựa vào ngân sách.

Bảng 6. Cường độ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (nguồn: OECD, công bố tháng 3/2025; số liệu Việt Nam theo UNESCO và các báo cáo trong nước).

Khoảng cách năm lần giữa mức hiện tại và mục tiêu năm 2030 cho thấy vì sao Nghị quyết 57 yêu cầu kinh phí từ xã hội chiếm hơn 60% tổng chi cho nghiên cứu và phát triển. Nhà nước đã làm phần của mình: ngân sách cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số năm 2025 là 75.000 tỷ đồng, năm 2026 là 95.000 tỷ đồng, năm 2027 dự kiến 120.000 tỷ đồng. Khâu còn yếu là hấp thụ. Đến ngày 30/10/2026 giải ngân mới đạt 42,12% dự toán, riêng đổi mới sáng tạo đạt 27,98%. Một khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam được dẫn tại phiên chất vấn cho thấy chỉ 8,8% doanh nghiệp có đổi mới sản phẩm, 3,9% có hợp tác khoa học, công nghệ.

Bộ trưởng đã chỉ đúng nguyên nhân: cách làm cũ đi một chiều từ đề xuất của nhà khoa học; cách làm mới phải đi từ bài toán thực tiễn, có doanh nghiệp đặt hàng, có viện, trường tham gia. Trong 42 đề xuất nhiệm vụ công nghệ chiến lược, Bộ đã phê duyệt 18 nhiệm vụ với tổng kinh phí 6.279,6 tỷ đồng, trong đó vốn ngoài ngân sách 4.760,7 tỷ đồng, chiếm 75,8% (Báo cáo số 324/BC-BKHCN). Tỷ lệ vốn xã hội ấy đã vượt ngưỡng 60% Nghị quyết 57 đặt ra. Đó là tín hiệu cho thấy cơ chế đặt hàng theo bài toán bắt đầu kéo được doanh nghiệp vào cuộc.

Tiếp tục đổi mới để khoa học, công nghệ đi đầu

Từ tranh luận ở nghị trường, có thể rút ra bốn việc cụ thể. Công bố công khai bộ tiêu chí đo "mức làm chủ công nghệ lõi" theo từng công đoạn cho mỗi sản phẩm công nghệ chiến lược, để các con số 85%, 70%, 65% được kiểm chứng độc lập và theo dõi qua từng năm. Lập chương trình liên ngành về công nghệ vật liệu do cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương điều phối, gắn với các dự án lớn đã có như điện phân nhôm Đắk Nông, thép chất lượng cao, hoá dầu, thay vì giao cho một bộ. Gắn Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ theo Quyết định 929 với chuỗi cung ứng của các tập đoàn công nghệ trong nước, để con ốc đạt chuẩn có chỗ tiêu thụ ngay trên sân nhà. Sớm thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia, điểm nghẽn mà Bộ trưởng đã nhận là "sự chậm trễ của Bộ".

Con ốc vít không phải là thước đo của một nền khoa học. Thước đo là ta nắm được khâu nào mà thế giới phải tìm đến ta. Năm 2014 ta còn tranh cãi chuyện làm được con ốc hay không; năm 2025 ta bán ốc cho người Đức, thiết kế được chip 5G, có công nhân làm linh kiện cho máy bay Boeing. Michael Porter, giáo sư Đại học Harvard, người đặt nền cho lý thuyết lợi thế cạnh tranh, viết trên Harvard Business Review năm 1996: "Bản chất của chiến lược là chọn những gì không làm". Với công nghệ lõi cũng vậy, biết khâu nào chưa cần tự làm quan trọng không kém biết khâu nào phải nắm bằng được. Đi từng bước, chọn đúng khâu, dồn đúng chỗ, đó là con đường mà Nghị quyết 57 đã chỉ ra và ngành khoa học đang đi.