Ngành Công Thương giải bài toán khó về điện ra sao? Bài 1: Điểm sáng 2026 - Đủ điện, vận hành tối ưu

2026 - năm kỷ lục vượt khó

Người báo cáo mở màn cho hội nghị quan trọng này chính là Tổng giám đốc Công ty vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) Nguyễn Đức Ninh. Với thông tin ngắn gọn nhưng đủ toát lên thành tựu điều hành trong năm 2026, khi hệ thống điện Việt Nam đáp ứng (ước tính) khoảng 356,2 tỷ kWh, tăng 10,3%. Trong khi đó, theo khảo sát của Báo Công Thương, vào tháng 6/2026, 95 trên 177 nền kinh tế lâm vào khủng hoảng hoặc căng thẳng cung ứng.

Hệ thống không phải cắt điện luân phiên ngày nào, dù giá dầu có lúc tăng 67% trong một tháng, nước về hồ thủy điện chỉ còn khoảng 80% trung bình nhiều năm và phụ tải liên tiếp lập đỉnh. Bài viết đặt kết quả ấy cạnh khó khăn chưa từng có ở Việt Nam và toàn cầu đã trải qua để đo đúng tầm quan trọng của công tác điều hành.

Kết luận hội nghị, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đánh giá: "Kết quả nổi bật là chúng ta đã vượt qua những thách thức rất lớn từ bên ngoài: khủng hoảng ở Trung Đông, Ukraina, đứt gãy nguồn cung và giá năng lượng sơ cấp tăng rất cao".

Cú sốc chưa từng có

Theo Viện Năng lượng, Việt Nam là quốc gia nhập khẩu ròng năng lượng sơ cấp với tỷ lệ xấp xỉ 44%, tăng mạnh so với mức 8,4% năm 2015. Sự phụ thuộc này khiến chi phí phát điện trong nước chịu sức ép lớn từ biến động giá dầu, khí, than thế giới.

Tại hội nghị, Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng nhấn mạnh, những biến động ấy tác động rất lớn đến ngành năng lượng, đặc biệt là lĩnh vực điện. Năm 2026, biến động đến cùng lúc ở cả ba loại nhiên liệu, eo biển Hormuz gián đoạn từ đầu tháng 3, làm thế giới mất gần 20% nguồn cung LNG, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Giá dầu Brent đi từ 70,75 USD/thùng ngày 26/02 lên 118,35 USD/thùng ngày 31/3, theo số liệu điều hành giá của Bộ Công Thương. Viện Năng lượng ghi nhận giá LNG giao ngay tăng từ 9 lên 18 USD/MMBtu, giá than từ 100 lên 150 USD/tấn trong nửa đầu năm. Ngân hàng Thế giới dự báo giá năng lượng bình quân năm 2026 tăng 24%, mức cao nhất kể từ năm 2022. Riêng các tháng 4, 5, 6, hệ thống phải xử lý cùng lúc nắng nóng, gián đoạn nguồn cung nhiên liệu, biến động giá LNG và khó khăn về than nhập khẩu.

Bảng 1. Giá nhiên liệu đầu vào cho phát điện năm 2026

Bảng 1 cho thấy chi phí nhiên liệu cho mỗi kWh nhiệt điện tăng từ một nửa tới gấp đôi chỉ trong vài tuần. Với một hệ thống mà nhiệt điện than chiếm khoảng một nửa sản lượng, cú sốc này vừa đe dọa nguồn cung vừa đẩy áp lực lên giá điện.

Thời tiết cực đoan, thủy văn suy giảm

Tổng giám đốc NSMO Nguyễn Đức Ninh là người đã có những đêm trắng nín thở khi phụ tải miền Bắc phá kỷ lục trong mùa hè lịch sử 2026. Vào lúc 0 giờ, hệ thống đứng vững cũng là lúc anh nhận được điện thoại của Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng chúc mừng. Nhớ lại những ngày hè lịch sử ấy, ngành Công Thương "nín thở" với nỗi lo đủ điện cho sản xuất và sinh hoạt.

Phụ tải điện liên tiếp lập đỉnh mới từ ngày 26/5 đến cuối tháng 6/2026. Công suất cực đại toàn hệ thống đạt 57.537 MW trong tháng 6, cao hơn 6,4% so với đỉnh năm trước. Riêng miền Bắc, phụ tải cực đại vượt mốc 30.248 MW, cao nhất từ trước đến nay, trong khi tổng công suất đặt các nguồn điện trong khu vực chỉ khoảng 33.100 MW, theo Viện Năng lượng.

Ở cấp địa phương, Phó Chủ tịch UBND thành phố Bắc Ninh Phạm Văn Thịnh cho biết, công suất cực đại của Bắc Ninh đạt 3.229 MW vào ngày 27/5/2026, tăng 12,5% so với năm 2025.

Một năm khó khăn chưa từng có không chỉ trong mùa hè mà kéo dài đến tận mùa thu, đến sát cả ngày Bộ Công Thương tổ chức hội nghị này. Nhiều đợt nắng nóng kéo dài xuất hiện trong các tháng 7, 8, 9. Tháng 10/2026, nhiệt độ trung bình toàn quốc đạt 26,3°C, vượt mức trung bình nhiều năm cùng thời kỳ 1,74°C, xác lập kỷ lục tháng 10 trong chuỗi quan trắc từ năm 1961. Riêng Bắc Bộ, nhiệt độ trung bình cao hơn trung bình nhiều năm 2 - 3°C.

Phụ tải quý IV dự kiến tăng khoảng 13% toàn quốc, khoảng 14% ở miền Bắc, nhiều tỉnh miền Bắc và Bắc Trung Bộ tăng xấp xỉ 20%. El Niño tác động từ nửa cuối tháng 10 khiến nước về các hồ thủy điện chỉ còn khoảng 80% trung bình nhiều năm; sản lượng thủy điện cả năm dự kiến thấp hơn năm 2025 khoảng 18,5 tỷ kWh. Đến ngày 05/11/2026, 14 hồ điều tiết năm ở miền Trung còn dưới 30% dung tích dù đã cuối mùa lũ.

Hai lớp sức ép ấy cộng lại tạo nên kịch bản mà nhiều hệ thống điện trên thế giới không vượt qua được trong cùng năm.

Thế giới đã chịu đựng ra sao?

Báo Công Thương đối chiếu tình trạng cung ứng năng lượng của 177 nền kinh tế đến ngày 28/6/2026, dựa trên dữ liệu Our World in Data. Kết quả: 31 nước ở mức khủng hoảng nặng, với sập lưới hoặc cắt điện trên 8 giờ mỗi ngày; 64 nước căng thẳng cao, với cắt điện luân phiên hoặc sốc giá; 68 nước chịu sức ép. Chỉ 14 nước, tức 7,9%, giữ được trạng thái ổn định. Việt Nam nằm trong nhóm 14 nước này.

Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol gọi đây là mối đe dọa an ninh năng lượng lớn nhất trong lịch sử, theo trả lời phỏng vấn CNBC ngày 23/4/2026. Các nước nhập khẩu LNG ở Nam Á và Đông Nam Á chịu đòn nặng nhất, vì phần lớn LNG họ mua đi qua Hormuz.

Bảng 2. Một số nền kinh tế gặp khó về điện và năng lượng năm 2026

Bảng 2 chỉ ra một điểm chung: nước nào thiếu dự phòng nhiên liệu hoặc phụ thuộc một tuyến cung LNG thì phải cắt tải ngay khi cú sốc ập tới. Philippines đình chỉ cả thị trường điện; Pakistan rút ngắn tuần làm việc. Ngay các nền kinh tế phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc cũng phải quay lại với điện than để giữ lưới.

Bài học kỹ thuật từ năm 2025 vẫn còn nguyên giá trị. Ngày 28/4/2025, bán đảo Iberia mất điện toàn bộ với khoảng 31 GW phụ tải. Báo cáo cuối cùng của Mạng lưới các nhà vận hành hệ thống truyền tải châu Âu (ENTSO-E) ngày 20/3/2026 xác định nguyên nhân là mất ổn định dao động và thiếu khả năng điều khiển điện áp. Đủ nguồn chưa đủ; hệ thống điện còn cần đủ năng lực điều khiển.

Điều hành thế nào để giữ đủ điện?

Thứ nhất, chuẩn bị từ đầu năm bằng kịch bản:  Công tác điều hành năm 2026 bắt đầu từ trước khi năm mới đến, kế hoạch cung cấp điện năm 2026 (Quyết định 3477/QĐ-BCT ngày 28/11/2025) xây dựng ba kịch bản: cơ sở 350,0 tỷ kWh, điều hành 360,3 tỷ kWh và cao điểm cực đoan mùa khô 368,1 tỷ kWh. Sản lượng thực tế 356,2 tỷ kWh nằm trong dải đã tính trước. Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 01/CT-TTg ngày 18/01/2026; Bộ Công Thương ban hành Chỉ thị số 04/CT-BCT ngày 13/02/2026. Các chỉ thị này là cơ sở, tiền đề để Bộ Công Thương, các đơn vị trong ngành điện triển khai đồng bộ các giải pháp bảo đảm cung ứng điện năm 2026.

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng đánh giá cao nỗ lực của các đơn vị thuộc Bộ, sự phối hợp của các bộ, ngành, địa phương; khẳng định kết quả năm 2026 là đóng góp của cả hệ thống, đặc biệt các doanh nghiệp: NSMO, EVN, các tổng công ty điện lực, Petrovietnam, TKV, Tổng công ty Đông Bắc và các đơn vị liên quan. Bộ trưởng đúc kết: "Bài học lớn nhất trong điều hành điện năm 2026 là sự chủ động nhận diện rủi ro, nguy cơ; kiểm soát, xây dựng các kịch bản; phối hợp chặt chẽ, thống nhất, đồng bộ trong tổ chức thực hiện." Đây cũng là bài học phải tiếp tục triển khai trong năm 2027.

Thứ hai, huy động nguồn linh hoạt, quản trị nước như tài sản chiến lược: Khi thủy điện suy giảm, hệ thống huy động tối đa các nguồn nhiệt điện than, khí, LNG và dầu. Theo NSMO, riêng điện LNG được huy động khoảng 9 tỷ kWh trong năm 2026. Trong các tháng cuối năm, lịch sửa chữa các tổ máy nhiệt điện được điều chỉnh theo hướng hoãn các đợt sửa chữa dài ngày, bố trí những đợt sửa chữa ngắn vào ngày phụ tải thấp; nhập khẩu điện được tăng cường, nhằm tích nước các hồ thủy điện phục vụ cả phát điện lẫn cấp nước hạ du cho mùa khô năm 2027.

Các đơn vị phát điện chuẩn bị nhiên liệu theo hướng dự phòng dày hơn quy định. Tổng giám đốc EVN Nguyễn Anh Tuấn cho biết tại Hội nghị ngày 7/11/2026: Tập đoàn đã chỉ đạo các nhà máy nhiệt điện than tích trữ theo sức chứa thực tế của kho, thay cho mức tồn kho tối thiểu như trước, nên lượng dự trữ gần như tăng gấp đôi. "Về nhiên liệu, EVN đã sẵn sàng và chuẩn bị các kịch bản", ông Nguyễn Anh Tuấn khẳng định.

Riêng Tổng công ty Phát điện 3 (EVNGENCO3), theo Tổng giám đốc Lê Văn Danh, doanh nghiệp đã chuẩn bị nhiều triệu m3 khí cho đợt huy động cao cuối năm; tất cả các tổ máy của Tổng công ty đều bảo đảm công suất khả dụng, các đợt sửa chữa lớn được dời vào mùa mưa.

Theo Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC), các nhà máy thủy điện nhỏ tại miền Bắc hỗ trợ hệ thống khoảng 2.000 MW trong năm 2026. Tại Quảng Ninh, 7 nhà máy nhiệt điện có tổng công suất 5.882 MW, đóng vai trò nguồn điện nền cho miền Bắc, theo đại diện Sở Công Thương tỉnh.

Bộ Công Thương yêu cầu chủ động điều tiết, tích nước tại các hồ thủy điện để phục vụ phát điện trong mùa khô 2027, đồng thời sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả. Về ý nghĩa vận hành, lượng nước giữ lại trong hồ có thể xem là nguồn năng lượng dự trữ, giúp hệ thống chủ động hơn khi nhu cầu điện tăng cao.

Thứ ba, mở rộng nguồn, khai thông lưới: Theo Cục Điện lực (Bộ Công Thương), tới tháng 9/2026, tổng công suất đặt toàn hệ thống đạt khoảng 93,8 GW; năng lượng tái tạo 24,4 GW, chiếm 26,1%, trong đó điện mặt trời mái nhà 8,4 GW. Nghị định 243/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 cho phép điện mặt trời mái nhà bán phần dư lên lưới tới 50%. Tổng công ty Điện lực miền Bắc giao chỉ tiêu điện mặt trời mái nhà tới từng giám đốc của các công ty điện lực tỉnh. Chủ tịch Hội đồng quản trị EVNNPC Đỗ Nguyệt Ánh dẫn số liệu: "Trước năm 2026, chỉ phát triển được hơn 330 MW, nhưng riêng 10 tháng năm 2026 đã đạt 813 MW".

Tại Thủ đô, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tổng công ty Điện lực Hà Nội (EVNHANOI) Nguyễn Danh Duyên cho biết, thành phố đã phát triển 186 MW điện mặt trời mái nhà cùng 50 MW pin lưu trữ.

Một trong những địa phương vào cuộc quyết liệt và được Cục Điện lực đánh gía cao đó chính là tỉnh Bắc Ninh. Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Bắc Ninh Phạm Văn Thịnh, đến tháng 10/2026, Bắc Ninh có trên 2.400 hệ thống điện mặt trời mái nhà đăng ký với tổng công suất khoảng 350 MW, trong đó gần 320 MW đã vận hành; tỉnh giao chỉ tiêu lắp đặt đợt đầu cho 39 cơ quan, đơn vị, tổng công suất 3,68 MW; 06 hệ thống pin lưu trữ tại các trạm biến áp 110 kV với tổng công suất 35 MW/70 MWh đã vào vận hành.

Về phía lưới, 9 tháng năm 2026, EVN khởi công 136 và đóng điện 131 công trình lưới 110 tới 500 kV. Theo Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia (EVNNPT) Nguyễn Quang Trung, trong năm 2026 Tổng công ty đã đóng điện các công trình cấp bách Nho Quan - Phủ Lý - Thường Tín, nâng công suất các trạm 500 kV Hòa Bình, Phố Nối, trạm 220 kV Hà Đông, đường dây 220 kV Hiệp Hòa - Phú Bình, trạm 220 kV Tuyên Quang.

"Hai tháng cuối năm tiếp tục đóng điện trạm 500 kV Củ Chi, đường dây 500 kV Đức Hòa - Chơn Thành, nâng công suất trạm 500 kV Di Linh, đường dây 220 kV Than Uyên - Lào Cai cùng các trạm 220 kV Yên Dũng, Sông Công, Sầm Sơn, Bình Mỹ; riêng trạm 220 kV Yên Dũng cấp điện cho Bắc Ninh đã vận hành ngày 30/11. Đường dây 500 kV Lào Cai - Vĩnh Yên cũng đã hoàn thành", ông Trung chia sẻ.

Trên tuyến Trung - Bắc, công suất truyền tải được khai thác ở mức khoảng 5.200 MW, đưa 90-100 triệu kWh điện mỗi ngày ra miền Bắc, tương đương khoảng 20% sản lượng điện hằng ngày của khu vực.

Thứ tư, quản lý nhu cầu bằng mệnh lệnh hành chính và cơ chế thị trường: Chỉ thị 09/CT-TTg ngày 19/3/2026 và Chỉ thị 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 yêu cầu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng cả năm, 10% trong các tháng 4 tới tháng 7. Các khách hàng lớn được vận động dịch chuyển sản xuất khỏi giờ cao điểm; EVNNPC đánh giá giải pháp này rất hiệu quả trong năm 2026. Tại Hà Nội, EVNHANOI kiểm soát 1.300 khách hàng dùng từ 0,5 triệu kWh mỗi năm trở lên, có thể điều chỉnh khoảng 130 MW trong khung 12 tới 15 giờ và 110 MW trong khung 21 tới 23 giờ.

Bắc Ninh đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ trên địa bàn, điều chỉnh chiếu sáng công cộng, tăng kiểm tra tại các xã, phường. Thông tư 29/2026/TT-BCT ngày 02/6/2026 hạ ngưỡng mua bán điện trực tiếp qua đường dây riêng từ 200.000 xuống 20.000 kWh mỗi tháng, mở đường cho doanh nghiệp vừa tự đầu tư nguồn.

Đủ điện, giá thấp, tài chính ngành lành mạnh

Kết quả quan trọng nhất là hệ thống đáp ứng đủ nhu cầu tăng trên 10% mà không phải cắt điện luân phiên. Sản lượng vượt kịch bản cơ sở khoảng 6,2 tỷ kWh. Sản lượng miền Bắc đạt khoảng 170,8 tỷ kWh, tăng 11,9%; riêng địa bàn EVNNPC tăng 11,4% về công suất và 11,18% về sản lượng, mức tăng dẫn đầu cả nước. Theo EVN, điện thương phẩm 10 tháng tăng 9,84%; Tổng giám đốc Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh đây là lần đầu tiên tăng trưởng điện thương phẩm của Việt Nam ở mức xấp xỉ tăng trưởng GDP; nhóm thương mại, dịch vụ tăng mạnh nhất, 13,8%.

Kết quả thứ hai là giá điện vẫn thuộc nhóm thấp trên thế giới. Giá bán lẻ bình quân giữ ở mức 2.204,0655 đồng/kWh từ ngày 10/5/2025 suốt năm 2026, dù giá nhiên liệu đầu vào tăng mạnh.

Bảng 3. Giá điện bình quân giai đoạn 2023-2026 (USD/kWh, gồm thuế phí). Nguồn: GlobalPetrolPrices.

Theo Bảng 3, giá điện hộ gia đình Việt Nam bằng khoảng 44% bình quân thế giới, thấp hơn Thái Lan khoảng 38%, chỉ bằng khoảng một phần năm giá tại Đức. Giá điện cho doanh nghiệp còn thấp hơn Trung Quốc và Ấn Độ, một lợi thế cạnh tranh cho thu hút đầu tư sản xuất. Giá thấp nhưng không phải do bù lỗ: theo EVN, giá thành sản xuất kinh doanh điện năm 2025 là 2.092,70 đồng/kWh, thấp hơn giá bán lẻ bình quân 111,37 đồng/kWh.

Kết quả thứ ba là sức khỏe tài chính của doanh nghiệp điện được củng cố, nổi bật là EVN. Theo báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán, năm 2025, EVN đạt lợi nhuận sau thuế 51.882 tỷ đồng, xóa được lỗ lũy kế. Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng đánh giá: "Chúng tôi rất hoan nghênh Tập đoàn Điện lực Việt Nam đã quản trị tốt, xóa được lỗ, từng bước củng cố tình hình tài chính". Sự cải thiện này tạo thêm dư địa cho phương án giảm giá điện khoảng 2% từ ngày 1/11/2026 đến hết ngày 31/3/2027.

Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, sau khi rà soát, tính toán và tiết giảm chi phí, tối 31/10/2026, EVN chính thức thông báo giảm 2% giá bán lẻ điện bình quân từ ngày 1/11/2026, xuống còn 2.159,9037 đồng/kWh, chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng. Việc giảm giá góp phần hỗ trợ người dân, doanh nghiệp và ổn định kinh tế vĩ mô.

Trong bối cảnh Taipower còn lỗ lũy kế khoảng 14 tỷ USD vào cuối năm 2025, Công ty Điện lực quốc gia Jordan thâm hụt lũy kế hơn 8,74 tỷ USD, kết quả của EVN cho thấy bảo đảm đủ điện, duy trì giá hợp lý và kinh doanh có lãi là những mục tiêu có thể đồng thời thực hiện.

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng đánh giá: "Trong điều kiện khó khăn như vậy, kết quả vừa bảo đảm cung ứng đủ điện, vừa tối ưu về kinh tế là thành quả rất nổi bật".

Điều gì làm nên kết quả?

Đặt cạnh kinh nghiệm quốc tế, năm 2026 để lại bốn điểm sáng trong quản trị điều hành.

Điểm thứ nhất là điều hành theo kịch bản thay cho điều hành sự vụ. Ba kịch bản phụ tải được dựng từ cuối năm 2025; ngay từ tháng 5/2026, lãnh đạo Bộ Công Thương đã chỉ đạo Cục Điện lực và NSMO tính toán, đánh giá khả năng cung ứng điện cho hai năm tới; Hội nghị ngày 07/11/2026 là cuộc họp thứ năm về phương thức vận hành năm 2027 và năm 2028. Những nước phải cắt điện năm 2026 phần lớn phản ứng sau khi cú sốc đã xảy ra.

Điểm thứ hai là sự phối hợp liên ngành trong quản lý, sử dụng tài nguyên nước. Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường thống nhất tăng cường phối hợp vận hành hồ chứa, điều tiết và cấp nước hạ du, hài hòa yêu cầu phát điện với nhu cầu nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất. Hai bộ cũng thống nhất thành lập Ban Điều phối chung để trao đổi thông tin, phối hợp kế hoạch vận hành và xử lý những vấn đề phát sinh.

Điểm thứ ba là đa dạng hóa nguồn cung. Than, khí, LNG, dầu, thủy điện, tái tạo, nhập khẩu từ Lào và Trung Quốc cùng được huy động. Không nguồn nào chiếm thế độc quyền đủ để một cú sốc đơn lẻ làm sập cả hệ thống, khác với các nước phụ thuộc một tuyến LNG trong Bảng 2.

Điểm thứ tư là quản trị tiến độ bằng dữ liệu. Theo Phó Cục trưởng Cục Điện lực Tăng Thế Hùng, Bộ đã giao 372 dự án nguồn điện cho các địa phương với mốc theo từng quý, yêu cầu báo cáo trước ngày 25 hằng tháng, đồng thời thử nghiệm phần mềm theo dõi tiến độ tại sáu địa phương. Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng hoan nghênh Cục Điện lực đã trình bày khái quát ma trận trách nhiệm trong thực hiện các công việc bảo đảm cung ứng đủ điện.

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng yêu cầu toàn ngành giữ bài học năm 2026 để bước vào năm 2027, năm được dự báo còn nhiều thách thức hơn.

Còn nữa...