Kiểm toán không chỉ dừng ở việc xác định những khoản chi chưa đúng, chưa hiệu quả mà còn góp phần nhận diện điểm nghẽn trong quản lý, thực hiện dự án và sử dụng nguồn lực công. Tại tọa đàm “Kiểm toán góp phần nhận diện lãng phí, nâng hiệu quả sử dụng nguồn lực công” do Báo Công Thương tổ chức, PGS.TS Trần Đình Thiên, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn kinh tế - Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam đã chia sẻ góc nhìn về những dạng thức lãng phí, hệ lụy của dự án chậm tiến độ và yêu cầu nâng cao trách nhiệm giải trình.
Lãng phí thời gian, cơ hội và nhân lực khó đo đếm bằng tiền
- Thưa ông, khi nói đến lãng phí, chúng ta thường nghĩ tới tiền bạc, tài sản hay những khoản chi chưa hợp lý. Tuy nhiên, dưới góc nhìn kinh tế, lãng phí còn thể hiện ở thời gian, cơ hội phát triển bị bỏ lỡ và chi phí cơ hội của nguồn lực. Theo ông, cần nhìn nhận lãng phí trong nền kinh tế hiện nay như thế nào? Đâu là những dạng lãng phí khó nhận diện nếu chỉ nhìn vào các con số tài chính?
PGS.TS Trần Đình Thiên: Câu chuyện lãng phí không phải là vấn đề mới. Tuy nhiên, tại thời điểm hiện nay, khi đặt ra yêu cầu chống lãng phí, câu chuyện có ý nghĩa khác, nhất là trong bối cảnh chúng ta đang đặt mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên. Theo tôi, giảm tổn thất do lãng phí sẽ góp phần rất quan trọng tạo nền tảng cho tăng trưởng cao. Không phải cứ đổ vốn vào là có thể đạt được tăng trưởng cao, mà điều đặc biệt quan trọng là nguồn vốn đã bỏ ra phải được sử dụng như thế nào cho hiệu quả, hạn chế lãng phí đến mức thấp nhất.
Lâu nay, khi nói đến lãng phí, chúng ta thường chú ý đến lãng phí tiền bạc. Điều này đúng, bởi nền kinh tế đang cần vốn, do đó tiết kiệm và sử dụng vốn hiệu quả là một trong những tiêu chuẩn quan trọng. Tuy nhiên, tiền bạc có thể đo lường tương đối dễ dàng, còn những nguồn lực khác như thời gian, nhân lực hay việc chậm ứng dụng khoa học, công nghệ lại khó đo lường hơn nhiều. Chẳng hạn, tại sao thế giới đã chuyển sang ứng dụng khoa học, công nghệ nhưng chúng ta vẫn duy trì những công nghệ cũ? Đó cũng là một dạng lãng phí. Vì vậy, nhấn mạnh đến lãng phí tiền bạc là đúng nhưng chưa đủ. Trong giai đoạn hiện nay, cần đặc biệt quan tâm đến những nguồn lực khác đang bị sử dụng chưa hiệu quả.
Tôi muốn nhấn mạnh đến lãng phí thời gian. Một dự án đáng lẽ thực hiện trong hai năm nhưng lại kéo dài thành bốn năm thì tổn thất đối với nền kinh tế là rất lớn. Thời gian thực hiện kéo dài đồng nghĩa với chi phí lãi vay, tiền lương và nhiều chi phí liên quan khác tiếp tục tăng lên. Nhưng tổn thất lớn hơn không chỉ nằm ở bản thân dự án. Một dự án chậm tiến độ có thể kéo theo nhiều dự án khác chậm theo. Khi nhìn ở quy mô nền kinh tế, đó là lãng phí mang tính hệ thống. Một điểm nghẽn có thể tạo ra hàng loạt tổn thất khác, làm mất đi nhiều cơ hội phát triển.
Ở đây, khi đi kiểm toán một dự án, chúng ta có thể nhận diện được những vấn đề của chính dự án đó. Nhưng nếu đánh giá trên quy mô nền kinh tế thì phải nhìn rộng hơn, xem một điểm nghẽn đang tạo ra những tổn thất liên đới nào đối với các dự án và hoạt động kinh tế khác.
Bên cạnh đó là lãng phí nhân lực, đặc biệt là nhân tài. Một dự án kéo dài không chỉ tiêu tốn nguồn lực tài chính mà còn làm hao tổn nhân lực tham gia thực hiện. Thậm chí, có những trường hợp người phụ trách dự án phải chịu kỷ luật do dự án chậm tiến độ, trong khi nguyên nhân lại xuất phát từ những yếu tố bên ngoài, khách quan. Điều đó có thể dẫn đến tình trạng mất người tài.
Việt Nam có nhiều người tài nhưng cũng đang lãng phí nguồn nhân lực chất lượng cao. Cơ chế cạnh tranh và khuyến khích sử dụng tài năng chưa đủ mạnh, việc giao nhiệm vụ đôi khi chỉ dừng ở yêu cầu hoàn thành công việc, không tạo được động lực để người có năng lực phát huy hết khả năng.
Nhìn rộng hơn, nguyên nhân của lãng phí có thể bắt nguồn từ nhiều cấp độ, từ đường lối, chiến lược, quy hoạch đến phân bổ nguồn lực và quy trình thực hiện dự án. Nếu quy hoạch, bố trí nguồn lực không hợp lý thì đã tạo ra lãng phí lớn. Ngay cả một dự án đã được xác định là cần thiết nhưng thủ tục thông qua chủ trương đầu tư kéo dài nhiều năm cũng khiến thời gian thực hiện bị chậm lại. Do đó, cần có cách tiếp cận toàn diện, nhận diện lãng phí trong mối liên hệ giữa các khâu và các nguồn lực. Chỉ khi nhìn được đầy đủ nguyên nhân và tính liên kết của những tổn thất này, chúng ta mới có thể đưa ra giải pháp căn cơ, thiết thực.
PGS.TS Trần Đình Thiên, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn kinh tế - Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam.
Kiểm toán giúp nhận diện tổn thất từ dự án chậm tiến độ
- Thưa ông, việc dự án chậm tiến độ đồng nghĩa với nguồn lực chậm được đưa vào sử dụng và chậm tạo ra giá trị cho nền kinh tế. Theo ông, có thể coi đây là một dạng lãng phí về kinh tế hay không? Nếu có, cần dựa trên những tiêu chí nào để đo lường mức độ lãng phí này?
PGS.TS Trần Đình Thiên: Việc đánh giá một dự án cần căn cứ vào những tiêu chuẩn về hiệu quả, trong đó có tiêu chuẩn đánh giá tác động của dự án đối với kinh tế - xã hội. Khi xem xét dự án, không chỉ đánh giá bản thân công trình mà còn phải tính đến vai trò của dự án trong hệ thống liên kết và khả năng tạo ra tác động phát triển. Một dự án được đánh giá là hiệu quả khi phát huy tác dụng đúng lúc, đúng chỗ. Trong đó, yếu tố đúng chỗ có thể được xem xét trong mối quan hệ với quy hoạch, còn đúng lúc liên quan trực tiếp đến thời điểm đưa dự án vào khai thác, sử dụng.
Khi một dự án bị kéo dài, những tác động tích cực dự kiến sẽ không thể xuất hiện đúng thời điểm. Riêng việc những lợi ích đó không đến được sớm đã là một dạng lãng phí. Tuy nhiên, cũng cần hiểu đúng khái niệm đúng lúc. Không phải cứ hoàn thành dự án càng sớm càng tốt. Nếu các yếu tố liên thông chưa được bảo đảm, dự án hoàn thành sớm nhưng chưa thể phát huy hiệu quả thì cũng không có nhiều ý nghĩa. Thậm chí, nếu chạy theo tiến độ mà chất lượng không bảo đảm, các dự án liên quan chưa sẵn sàng thì có thể tạo ra những tác động không tốt cho nền kinh tế.
Vấn đề là phải đánh giá được dự án có được triển khai đúng thời điểm và phù hợp với các điều kiện liên quan hay không. Thông thường, khi dự án bị kéo dài, nguồn lực đầu vào bị treo lại, những cân đối ban đầu bị phá vỡ, các khoản nợ và nghĩa vụ tài chính tiếp tục tồn tại. Đặc biệt, khi nhiều dự án hoàn thành chậm, khả năng lan tỏa và tạo tác động tích cực cho nền kinh tế cũng suy giảm. Đây có thể là một trong những tác động tiêu cực lớn nhất của tình trạng chậm tiến độ.
Ngay cả bản thân dự án cũng chịu tổn thất. Chẳng hạn, một công trình được thiết kế với tuổi thọ 50 năm nhưng quá trình triển khai kéo dài, vật liệu và các cấu kiện chưa được đưa vào sử dụng có thể bị xuống cấp. Khi đó, tuổi thọ công trình suy giảm, một số hạng mục phải làm lại, kéo theo chi phí phát sinh. Những yếu tố này có thể được kiểm toán, đánh giá tương đối rõ thông qua thực tế triển khai dự án. Đây là phần tổn thất trực tiếp của chính công trình, từ vật liệu, chi phí phát sinh đến tuổi thọ và hiệu quả sử dụng.
Tuy nhiên, tác động lan tỏa đối với nền kinh tế cần được tính toán từ khi lập và phê duyệt dự án. Ví dụ, với một dự án đường giao thông, chúng ta có thể tính toán trước lưu lượng phương tiện dự kiến, khả năng giải tỏa hàng hóa, hiệu quả logistics khi tuyến đường được đưa vào khai thác sớm hơn hai năm. Những lợi ích này hoàn toàn có thể dự báo và lượng hóa.
Điều đáng chú ý là tốc độ phát triển hiện nay ngày càng nhanh, mức độ cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Vì vậy, việc bảo đảm tiến độ dự án không đơn thuần là yêu cầu về thời gian mà còn liên quan đến khả năng nắm bắt cơ hội phát triển. Nếu một dự án chậm, nền kinh tế có thể mất đi cơ hội mà không dễ dàng lấy lại được. Những tác động này đôi khi không thể đo đếm đầy đủ bằng các chỉ tiêu tài chính thông thường.
Dữ liệu liên thông giúp nhận diện sớm nguy cơ lãng phí
- Để chuyển từ xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa lãng phí, dữ liệu và thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát hiệu quả sử dụng nguồn lực. Theo ông, cần kết nối, khai thác và phân tích dữ liệu như thế nào để cơ quan quản lý sớm phát hiện các dự án, tài sản công và nguồn lực có dấu hiệu sử dụng kém hiệu quả, qua đó kịp thời có biện pháp ngăn ngừa lãng phí?
PGS.TS Trần Đình Thiên: Theo tôi, có hai yêu cầu cơ bản đối với dữ liệu. Thứ nhất, dữ liệu phải đầy đủ. Nếu dữ liệu không đầy đủ thì thông tin sẽ bị méo mó, phiến diện, dẫn đến việc đánh giá và đưa ra quyết định không chính xác. Thứ hai, dữ liệu phải có tính liên thông. Nếu một số đơn vị nắm giữ và độc quyền dữ liệu, các chủ thể khác không thể tiếp cận được thì quá trình triển khai dự án sẽ gặp rất nhiều khó khăn.
Ở đây, cần nhìn nhận dữ liệu xuyên suốt toàn bộ vòng đời dự án, từ khâu ra quyết định, tổ chức thực hiện đến đánh giá kết quả và tác động. Mỗi khâu có yêu cầu về dữ liệu khác nhau, nhưng tất cả đều cần được kết nối trong một hệ thống thống nhất. Ngay từ khâu chuẩn bị và ra quyết định đầu tư, dữ liệu phải đủ tốt để đánh giá việc phân bổ nguồn lực cho dự án có hợp lý hay không. Điều này đòi hỏi năng lực dự báo ở tầm hệ thống, chứ không chỉ dự báo riêng lẻ từng dự án.
Ví dụ, nếu xây dựng một tuyến đường kết nối ra cảng nhưng cảng lại không được triển khai đúng tiến độ thì tuyến đường dù hoàn thành cũng khó phát huy hiệu quả như dự kiến. Ngược lại, nếu cảng chậm hơn các đối thủ cạnh tranh, cơ hội thu hút luồng hàng có thể bị mất đi. Đó là vấn đề của năng lực dự báo và phối hợp giữa các dự án. Trong điều kiện cạnh tranh hiện nay, các cơ hội có thể thay đổi rất nhanh. Nếu không có dữ liệu đủ tốt để đưa ra quyết định đúng thời điểm, chúng ta có thể bỏ lỡ những cơ hội phát triển quan trọng.
Ngay cả khi dự án đã được triển khai, dữ liệu vẫn cần được cập nhật để có thể điều chỉnh quyết định khi xuất hiện những yếu tố bất thường. Có thể cần mở rộng quy mô, thay đổi thời gian hoặc điều chỉnh phương án thực hiện để phù hợp với tình hình mới. Tôi cho rằng, sự phát triển của kinh tế số và các công cụ công nghệ hiện nay tạo điều kiện để chúng ta tính toán những vấn đề này tốt hơn. Dữ liệu có thể giúp nhận diện sớm nguy cơ chậm tiến độ, đánh giá tác động và đưa ra giải pháp xử lý thiết thực hơn.
Kiểm toán giúp nhận diện tổn thất từ dự án chậm tiến độ.
Kiến nghị kiểm toán cần hướng tới tháo gỡ điểm nghẽn
- Sau khi phát hiện lãng phí và có kiến nghị xử lý, vấn đề quan trọng là tổ chức thực hiện, khắc phục những bất cập và ngăn ngừa tái diễn. Theo ông, cần hoàn thiện cơ chế giám sát và trách nhiệm thực hiện kiến nghị kiểm toán như thế nào để xử lý hiệu quả những tồn tại đã được phát hiện, đồng thời tạo ra những chuyển biến thực chất trong quản lý, sử dụng nguồn lực công?
PGS.TS Trần Đình Thiên: Tôi cho rằng, trong quá trình đưa ra kết luận về một dự án hay công trình, cần có sự tham gia của các đối tượng liên quan. Không thể chỉ tập trung vào ý kiến của các cơ quan nhà nước mà chưa tạo điều kiện để chính đối tượng chịu tác động được trình bày, giải thích những vấn đề của mình.
Điều then chốt ở đây là trách nhiệm giải trình của các bên. Chúng ta không chỉ quan tâm đến khâu cuối cùng của dự án mà phải xem xét toàn bộ quá trình, từ khi bắt đầu ra quyết định đến khi tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả. Trách nhiệm giải trình phải được đặt ra ở từng khâu. Có những vấn đề cần giải trình ngay từ đầu, có những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện và cũng có những nội dung cần được làm rõ khi đưa ra kết luận.
Đặc biệt, trong hoạt động kiểm toán, trách nhiệm giải trình cần được xem xét từ khâu đầu tiên đến khâu cuối cùng. Nếu chỉ có các cơ quan nhà nước trao đổi, thống nhất với nhau mà đối tượng trực tiếp thực hiện dự án không có đủ thời gian và điều kiện giải trình thì kết luận có thể chưa phản ánh đầy đủ thực tế. Vì vậy, cần mở rộng không gian và quyền giải trình cho tất cả các bên khi đối diện với một kết luận.
Vấn đề thứ hai là sau khi có kết luận, cần phân tích đầy đủ hệ thống nguyên nhân dẫn đến những tồn tại. Không phải lúc nào nguyên nhân cũng xuất phát từ bản thân doanh nghiệp hay đơn vị thực hiện dự án. Có thể còn những điều kiện, hoàn cảnh và yếu tố bên ngoài tác động. Do đó, cần có hệ thống giải pháp để hướng tới mục tiêu cuối cùng là dự án, công trình phát huy được hiệu quả, chứ không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành nhiệm vụ hay xử lý trách nhiệm.
Các kiến nghị của cơ quan thực thi, đặc biệt là cơ quan kiểm toán, cần hướng tới việc tạo điều kiện, thúc đẩy và hỗ trợ tháo gỡ khó khăn, chứ không chỉ tập trung vào xử phạt. Xử phạt cũng là một biện pháp nhưng không phải giải pháp duy nhất và cũng không thể giải quyết tất cả những nguyên nhân dẫn đến tình trạng chậm tiến độ, sử dụng nguồn lực kém hiệu quả.
Chẳng hạn, một doanh nghiệp hoặc dự án không tiếp cận được vốn thì cần xác định rõ vướng mắc nằm ở đâu. Đó là vấn đề giải ngân vốn đầu tư nhà nước hay doanh nghiệp không được tạo điều kiện thuận lợi khi tiếp cận vốn ngân hàng? Nếu những khó khăn này không được tháo gỡ, bản thân dự án đã khó khăn lại càng bị kéo dài.
Cách tiếp cận cần là từ giải trình để đi đến kết luận, từ kết luận để đi đến hành động thực thi. Nếu chỉ dừng lại ở một kết luận bằng văn bản mà không có giải pháp tháo gỡ và tổ chức thực hiện thì hiệu quả sẽ không cao.
Công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình là nền tảng phòng ngừa lãng phí
- Thưa ông, có thể thấy phòng, chống lãng phí không chỉ là xử lý những nguồn lực đã bị sử dụng kém hiệu quả mà quan trọng hơn là phòng ngừa từ sớm. Theo ông, đâu là yếu tố then chốt để chuyển mạnh từ phát hiện lãng phí sang chủ động ngăn ngừa lãng phí?
PGS.TS Trần Đình Thiên: Tôi nghĩ rằng, vấn đề này liên quan đến cả hệ thống nên ở khâu nào cũng quan trọng. Nếu một khâu bị tắc thì chính khâu đó sẽ trở thành điểm quan trọng nhất cần được xử lý. Tuy nhiên, xét trên bình diện chung và mối quan hệ giữa các chủ thể, tôi cho rằng, yếu tố quan trọng nhất để bảo đảm công cuộc phòng, chống lãng phí, sử dụng tài sản nhà nước hiệu quả là công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Cơ chế phải bảo đảm được những yêu cầu đó thì mới có thể tháo gỡ nhiều vấn đề liên quan đến trách nhiệm và thông tin. Hiện nay, thông tin ngày càng nhiều nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro. Ngay cả công khai cũng cần được hiểu đúng, không phải cứ công khai là đưa tất cả mọi thông tin ra bên ngoài.
Bản chất của vấn đề là các chủ thể phải có đủ quyền tiếp cận thông tin để có thể đánh giá, xem xét và đưa ra nhận định. Những méo mó trong quản lý có thể xuất phát từ tình trạng bất đối xứng thông tin. Khi một bên nắm giữ thông tin còn các bên khác không có điều kiện tiếp cận thì việc đánh giá sẽ khó bảo đảm khách quan.
Bên cạnh công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình phải được bảo đảm để các bên đều có quyền giải thích, làm rõ những vấn đề liên quan trực tiếp đến mình, chứ không phải chỉ có một phía áp đặt kết luận từ bên ngoài.
Một vấn đề nữa là cần trao quyền cho các chủ thể được tự quyết, tự làm và tự chịu trách nhiệm nhiều hơn trong phạm vi được giao. Điều đó không có nghĩa là trao quyền tự quyết không giới hạn, mà phải bảo đảm chủ thể có đủ quyền hạn, năng lực hành động và phải chịu trách nhiệm về hành động của mình. Khi các chủ thể có đủ điều kiện thực hiện nhiệm vụ, có quyền chủ động và chịu trách nhiệm rõ ràng, niềm tin, tính sáng tạo và năng lực xử lý công việc mới có thể được phát huy. Tôi cho rằng, đây chính là nền tảng để bảo đảm một công trình, một dự án đi qua tất cả các khâu đều có thể đạt hiệu quả cao nhất.
- Xin cảm ơn ông!