PGS.TS Vũ Nguyên Thành: Đưa công nghệ lõi từ phòng thí nghiệm ra thị trường

Trong bối cảnh ngành chế biến nông sản đang đứng trước yêu cầu cấp thiết về việc gia tăng giá trị và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế, vai trò của các đơn vị nghiên cứu chiến lược trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Là "cánh tay nối dài" của Bộ Công Thương trong việc đưa tri thức khoa học vào thực tiễn sản xuất, Viện Công nghiệp thực phẩm đã và đang tạo ra những bước ngoặt quan trọng từ phòng thí nghiệm đến tay người tiêu dùng. 

Để hiểu rõ hơn về lộ trình làm chủ công nghệ lõi và những nỗ lực tháo gỡ điểm nghẽn trong việc chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với PGS. TS. Vũ Nguyên Thành - Viện trưởng Viện Công nghiệp thực phẩm (Bộ Công Thương) về nội dung này.

Vị thế trụ cột trong hệ sinh thái ngành chế biến nông sản

- Thưa PGS.TS Vũ Nguyên Thành, với chức năng là đơn vị nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao công nghệ thuộc Bộ Công Thương, xin ông chia sẻ về những kết quả của Viện Công nghiệp thực phẩm trong đưa những nghiên cứu chế biến nông sản từ phòng thí nghiệm ra thực tiễn sản xuất, góp phần nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Việt?

PGS.TS Vũ Nguyên Thành: Viện Công nghiệp Thực phẩm (Bộ Công Thương) được thành lập từ năm 1967. Trong suốt chặng đường phát triển dài hạn, Viện luôn đóng góp vai trò quan trọng vào sự lớn mạnh của ngành công nghiệp chế biến tại Việt Nam. Có thể khẳng định, một trong những thành tựu lớn nhất của Viện là đã tạo dựng nên nền móng cho ngành công nghiệp rượu, bia và nước giải khát của quốc gia.

Cho đến nay, Viện vẫn tiếp tục duy trì và phát huy các thế mạnh cốt lõi, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ lên men vi sinh. Chúng tôi hiện đang tích cực hỗ trợ các doanh nghiệp trong quy trình sản xuất bia, rượu và các sản phẩm lên men truyền thống.

Thời gian gần đây, Viện cũng bắt đầu tham gia vào một số lĩnh vực mới như chế biến tinh bột hay chiết tách các hợp chất từ thảo dược để ứng dụng trong thực phẩm chức năng và dược phẩm. Ngoài ra, Viện vẫn duy trì hoạt động của Trung tâm Phân tích giám định thực phẩm. Dù không trực tiếp tạo ra hàng hóa, nhưng trung tâm này đóng vai trò thiết yếu trong việc hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát, đánh giá chất lượng sản phẩm trước khi công bố và lưu hành trên thị trường.

Một mảng công tác mới nhưng đặc biệt quan trọng mà Viện đang triển khai là hỗ trợ Nhà nước trong quản lý an toàn thực phẩm. Vừa qua, Viện đã hỗ trợ Bộ Công Thương xây dựng các quy chuẩn kỹ thuật liên quan đến sữa, dầu thực vật, tinh bột và đồ uống có cồn. Những quy chuẩn này không chỉ tạo ra một sân chơi bình đẳng, lành mạnh cho doanh nghiệp mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

Làm chủ công nghệ sinh học nhằm tạo đột phá giá trị gia tăng

- Viện hiện đang làm chủ nhiều công nghệ như vi sinh, enzyme, tách chiết hoạt chất sinh học… Theo ông, đâu là những công nghệ “lõi” có thể tạo đột phá cho ngành chế biến nông sản? Vì sao doanh nghiệp Việt vẫn chưa tận dụng hết các công nghệ này để nâng cao năng lực cạnh tranh?

PGS.TS Vũ Nguyên Thành: Nhóm công nghệ mà chúng tôi quan tâm nhất hiện nay là công nghệ sinh học ứng dụng enzyme và vi sinh vật. Một trong những hướng đi chiến lược mà Viện đang theo đuổi là chế biến sâu gạo và các sản phẩm tinh bột để chuyển hóa thành tinh bột biến tính hoặc các loại đường chức năng.

Một công nghệ then chốt khác là sản xuất protein thay thế. Như chúng ta đã biết, hàng năm, Việt Nam xuất khẩu một lượng lớn gạo và nông sản dưới dạng thô. Nếu ứng dụng được công nghệ sinh học vào các sản phẩm này, giá trị gia tăng có thể tăng gấp đôi hoặc gấp ba lần.

Bên cạnh đó, ngành chăn nuôi trong nước hiện phải nhập khẩu nguyên liệu giàu protein như bã đậu tương, bột cá với trị giá hàng tỷ USD mỗi năm. Trong khi đó, những sản phẩm này hoàn toàn có thể được tạo ra thông qua quá trình lên men vi sinh vật ở quy mô công nghiệp. Nếu triển khai thành công, chúng ta sẽ tạo ra giá trị kinh tế rất lớn và giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn hàng nhập khẩu.

Tuy nhiên, cũng phải nhìn nhận thực tế rằng các công nghệ cao thường đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn. Đồng thời, đối với một số công nghệ phức tạp, chúng ta vẫn chưa hoàn toàn làm chủ được toàn bộ các giai đoạn trong quy trình.

Chính vì vậy, để ứng dụng ở quy mô lớn, cần có sự đột phá mạnh mẽ hơn nữa trong hoạt động nghiên cứu và phát triển. Hiện nay, các ứng dụng ở quy mô nhỏ vẫn đang được Viện triển khai hiệu quả cùng với các doanh nghiệp, đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Xây dựng trung tâm kết nối để hoàn thiện quy trình chuyển giao

- Thực tế cho thấy Viện đã triển khai nhiều hình thức chuyển giao công nghệ, tư vấn và kết nối doanh nghiệp với các nguồn lực. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về cách Bộ Công Thương và Viện đang cùng nhau xây dựng hệ sinh thái đổi mới công nghệ chế biến, từ doanh nghiệp lớn đến hộ sản xuất, nhằm thúc đẩy tiêu thụ và xuất khẩu nông sản?

PGS.TS Vũ Nguyên Thành: Hiện nay, dưới vai trò dẫn dắt của Bộ Công Thương, Viện Công nghiệp Thực phẩm đã được giao thực hiện nhiều nhiệm vụ trọng tâm nhằm hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Chúng tôi đã triển khai khá hiệu quả các hoạt động tư vấn công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu về đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Bên cạnh đó, Viện cũng tích cực hỗ trợ doanh nghiệp trong lộ trình chuyển đổi số, giúp đơn vị tối ưu hóa vận hành để hướng tới xuất khẩu sản phẩm trên các nền tảng số. Đây chính là những nỗ lực cụ thể mà Bộ Công Thương và Viện đã phối hợp chặt chẽ để đồng hành cùng doanh nghiệp trong thời gian qua.

Hướng tới tương lai, Viện đang đề xuất với Bộ Công Thương về việc xây dựng một Trung tâm Kết nối và Chuyển giao công nghệ. Điểm khác biệt của trung tâm này là không chỉ khai thác các công nghệ trong nước mà còn chủ động thu hút nguồn lực từ các quỹ quốc tế.

Tại đây, Viện sẽ đóng vai trò "cầu nối" giữa các nhà khoa học và các đơn vị cung cấp giải pháp, từ đó tạo ra những gói công nghệ hoàn chỉnh và đồng bộ để cung cấp cho doanh nghiệp. Tôi tin rằng, khi mô hình này đi vào hoạt động, việc ứng dụng công nghệ sẽ trở nên bài bản và toàn diện hơn, giúp Viện đủ năng lực hỗ trợ chuyển giao công nghệ cho cả những đối tác và tập đoàn lớn.

Giải "bài toán" thay thế nguyên liệu nhập khẩu cho công nghiệp thực phẩm

- Trong bối cảnh yêu cầu về dinh dưỡng, sức khỏe và giảm phát thải ngày càng cao, Viện đang định hướng nghiên cứu và phát triển công nghệ chế biến theo hướng nào để vừa tạo ra sản phẩm mới, vừa nâng cao chất lượng, thương hiệu và khả năng cạnh tranh của nông sản Việt trên thị trường quốc tế?

PGS.TS Vũ Nguyên Thành: Hiện nay, Viện Công nghiệp Thực phẩm đang đề xuất với Bộ Công Thương hai bài toán chiến lược, nằm trong cụm nhiệm vụ trọng tâm là nâng cao giá trị gia tăng cho ngành công nghiệp chế biến.

Thực tế cho thấy, Việt Nam hiện nay chủ yếu xuất khẩu nông, lâm sản ở dạng sơ chế hoặc nguyên liệu thô. Trong khi đó, chúng ta lại đang phải nhập khẩu một lượng lớn nguyên liệu đầu vào cho sản xuất thực phẩm và các ngành hóa dược. Trước thực trạng này, Viện đề xuất đẩy mạnh việc chế biến sâu các dòng sản phẩm này.

Cụ thể, như tôi đã chia sẻ, Viện tập trung vào hai hướng đi mũi nhọn: Một là công nghệ chế biến sâu từ gạo; hai là công nghệ sản xuất protein thay thế. Với việc làm chủ và ứng dụng những công nghệ này, chúng tôi kỳ vọng sẽ tạo ra bước phát triển đột phá cho ngành công nghiệp chế biến của Việt Nam trong thời gian tới.

Tháo gỡ điểm nghẽn để đưa nghiên cứu rời phòng thí nghiệm ra thị trường

- Một vấn đề được quan tâm hiện nay là làm sao để kết quả nghiên cứu không dừng lại ở phòng thí nghiệm. Theo ông, cần cơ chế gì để thúc đẩy thương mại hóa công nghệ và gắn kết hiệu quả giữa viện nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường trong hệ sinh thái Công Thương?

PGS.TS Vũ Nguyên Thành: Liên quan đến những "điểm nghẽn" khi đưa công nghệ ra thực tiễn, trước đây rào cản lớn nhất nằm ở công tác quản lý. Cụ thể, các công nghệ do viện nghiên cứu tạo ra được coi là tài sản Nhà nước, nhưng cơ chế chuyển giao tài sản này cho doanh nghiệp còn thiếu thốn.

Mặc dù Luật Khoa học và Công nghệ mới ban hành đã tháo gỡ nút thắt này, song vì quy định mới chỉ bắt đầu có hiệu lực từ đầu năm 2026, nên các nhà khoa học và doanh nghiệp vẫn đang đối mặt với những rào cản nhất định.

Về tư duy tiếp cận. Lâu nay, chúng ta quen với việc nhà khoa học giải quyết những bài toán cụ thể, riêng lẻ theo yêu cầu của doanh nghiệp. Tuy nhiên, đa số doanh nghiệp lại không cần những giải pháp quá chi tiết, đơn độc mà họ cần một giải pháp tổng thể.

Để đưa nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra sản xuất, một nghiên cứu đơn lẻ là không đủ. Chúng ta cần sự kết nối đa ngành. Ví dụ, một công nghệ mới luôn đòi hỏi hệ thống thiết bị tương ứng đi kèm. Do đó, bên cạnh nghiên cứu về công nghệ, chúng ta phải nghiên cứu cả về thiết bị.

Đây cũng chính là lý do Viện Công nghiệp Thực phẩm đang đề xuất với Bộ Công Thương xây dựng một trung tâm kết nối. Trung tâm này sẽ quy tụ các nhà cung cấp công nghệ, các đơn vị sản xuất thiết bị và doanh nghiệp. Mục tiêu cốt lõi là giúp các nhà nghiên cứu trong nước có đủ nguồn lực để cung cấp những giải pháp tổng thể, trọn gói cho doanh nghiệp.

- Xin cảm ơn ông!

Trong suốt hành trình phát triển, Viện Công nghiệp thực phẩm đã khẳng định vai trò trụ cột dưới sự dẫn dắt của Bộ Công Thương thông qua những đóng góp quan trọng cho ngành công nghiệp chế biến. Dưới sự lãnh đạo của PGS. TS. Vũ Nguyên Thành, Viện không chỉ tập trung làm chủ các công nghệ cốt lõi như công nghệ sinh học và sản xuất protein thay thế mà còn chủ động xây dựng hệ sinh thái kết nối toàn diện.

Bằng việc tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế và tư duy giải pháp tổng thể, Viện Công nghiệp thực phẩm cùng PGS. TS. Vũ Nguyên Thành đang hiện thực hóa mục tiêu đưa các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và đưa thương hiệu nông sản Việt vươn xa trên trường quốc tế.