Rạng sáng tại Cửa khẩu Quốc tế Lệ Thanh, chiếc container chở đầy cà phê nhân từ Gia Lai vừa hoàn tất thủ tục xuất khẩu. Đứng bên mép bãi hàng, ông Nguyễn Tấn Công, nông dân trồng cà phê ở xã Mang Yang dõi theo chuyến hàng của hợp tác xã mình được xuất đi. “Giá cà phê có lúc tăng rất cao, nhưng điều bà con mong hơn là có nhà máy chế biến sâu để sản phẩm bán được giá trị cao hơn, chứ không chỉ xuất thô”, ông Công nói.
Từ những container cà phê, sầu riêng, hồ tiêu rời đại ngàn đi ra thế giới đến những tua-bin điện gió quay đều trên các đỉnh núi, Tây Nguyên đang sở hữu những lợi thế hiếm có để hình thành một cực tăng trưởng mới.
Nếu nông sản xuất khẩu là thế mạnh đã được khẳng định qua nhiều năm với các sản phẩm chủ lực như cà phê, hồ tiêu, cao su, trái cây thì năng lượng tái tạo đang nổi lên như một động lực tăng trưởng mới. Với lợi thế về gió, bức xạ mặt trời và quỹ đất rộng lớn, Tây Nguyên được đánh giá là một trong những khu vực giàu tiềm năng phát triển điện gió, điện mặt trời của cả nước.
Song hành với đó, vị trí nằm giữa tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia giúp Tây Nguyên có nhiều điều kiện để phát triển logistics, trở thành đầu mối trung chuyển hàng hóa từ vùng nguyên liệu xuống các cảng biển và kết nối với thị trường quốc tế.
Đối với công nghiệp chế biến, quy mô vùng nguyên liệu rộng lớn chính là lợi thế để thu hút các dự án chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản. Đây cũng được xem là lời giải để chuyển từ xuất khẩu thô sang xuất khẩu sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam.
Trong khi đó, cùng với quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thương mại hiện đại đang mở ra không gian phát triển mới cho khu vực. Từ hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại đến các sàn thương mại điện tử, hàng hóa Tây Nguyên đang có thêm nhiều cơ hội tiếp cận người tiêu dùng trong nước và quốc tế mà không còn phụ thuộc hoàn toàn vào các kênh phân phối truyền thống.
Năm lĩnh vực gồm: nông sản xuất khẩu, năng lượng tái tạo, logistics, công nghiệp chế biến và thương mại hiện đại đang tạo nên năm trụ cột quan trọng của ngành Công Thương, đồng thời mở ra dư địa tăng trưởng mới cho Tây Nguyên trong giai đoạn phát triển tiếp theo.
Không phải ngẫu nhiên mà các kiến nghị của cử tri Tây Nguyên thời gian qua thường xoay quanh đầu ra nông sản, hạ tầng logistics, công nghiệp chế biến, năng lượng và phát triển thị trường. Bởi nếu năm trụ cột này được khai thác hiệu quả, không chỉ quy mô nền kinh tế được mở rộng mà phần giá trị lớn hơn cũng sẽ được giữ lại cho người dân và doanh nghiệp địa phương.
Chính vì vậy, Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI mang ý nghĩa đặc biệt đối với vùng đất Tây Nguyên. Bên cạnh việc kiện toàn bộ máy sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều nghị quyết quan trọng về phát triển kinh tế - xã hội, năng lượng, hạ tầng và liên kết vùng đã được thông qua, mở ra dư địa mới cho các lĩnh vực vốn là thế mạnh của ngành Công Thương.
Theo đó, Nghị quyết về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030 xác định mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên, GDP bình quân đầu người đạt khoảng 8.500 USD vào năm 2030 (nguồn: quochoi.vn).
Đối với Tây Nguyên, những con số ấy không chỉ là mục tiêu vĩ mô. Sau khi hoàn thành việc sắp xếp đơn vị hành chính, không gian phát triển mới của khu vực đang mở rộng từ cao nguyên xuống cảng biển, tạo điều kiện hình thành các chuỗi giá trị liên hoàn từ sản xuất nguyên liệu, chế biến đến xuất khẩu.
Tại tỉnh Đắk Lắk, ông Hoàng Danh Hữu, nhà sáng lập thương hiệu Miss Ede cho biết, đơn vị đã đầu tư dây chuyền rang xay nhưng chi phí logistics vẫn là gánh nặng lớn. “Một container hàng xuất khẩu phải đi quãng đường rất dài mới tới cảng. Nếu có thêm các trung tâm logistics, kho ngoại quan và doanh nghiệp chế biến sâu ngay tại địa phương, giá trị giữ lại cho người dân sẽ cao hơn nhiều”, ông Hữu chia sẻ.
Đây cũng chính là bài toán mà các nghị quyết của Quốc hội đang hướng tới: không chỉ tăng sản lượng mà phải nâng giá trị, xây dựng thương hiệu và tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Bá Út, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Lâm Đồng cho biết, trong bối cảnh cả nước hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số giai đoạn 2026 - 2030, năng lượng không chỉ là yêu cầu về hạ tầng mà còn là động lực phát triển mới của địa phương. “Để hiện thực hóa mục tiêu này, điều quan trọng nhất là phải có cơ chế đủ mạnh để tháo gỡ các điểm nghẽn trong đầu tư và triển khai dự án”, ông Út nhận định.
Theo lãnh đạo Sở Công Thương Lâm Đồng, những quyết sách được Quốc hội thông qua đang tạo ra dư địa rất lớn cho các địa phương có tiềm năng năng lượng như Lâm Đồng và các tỉnh Tây Nguyên.
Đáng chú ý, Nghị quyết số 253/2025/QH15 về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 đã mở rộng quyền chủ động cho các địa phương trong quá trình triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, cho phép linh hoạt hơn trong việc rà soát, cập nhật danh mục dự án, điều chỉnh quy hoạch và lựa chọn các dự án phù hợp với điều kiện thực tiễn.
Bên cạnh đó, Nghị quyết số 254/2025/QH15 đã góp phần tháo gỡ một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là công tác giải phóng mặt bằng. Việc cho phép thu hồi phần diện tích còn lại đối với các dự án đã đạt được tỷ lệ thỏa thuận cao với người dân sẽ giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, hạn chế tình trạng dự án kéo dài nhiều năm do vướng mắc về đất đai.
Theo ông Nguyễn Bá Út, hai Nghị quyết này không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho lĩnh vực năng lượng mà còn tác động tích cực đến các dự án hạ tầng, công nghiệp chế biến và logistics của địa phương.
“Khi những điểm nghẽn về quy hoạch, đất đai và thủ tục đầu tư được tháo gỡ, các nguồn lực xã hội sẽ được khơi thông mạnh mẽ hơn. Đây là tiền đề để Tây Nguyên tận dụng tốt hơn các cơ hội phát triển trong giai đoạn tới”, ông Út nhấn mạnh.
Tại Đắk Lắk, năng lượng tái tạo đang được xem là một trong những động lực tăng trưởng mới của địa phương. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh của các dự án điện gió và điện mặt trời, áp lực lên hệ thống truyền tải điện ngày càng lớn. Nhiều nhà đầu tư cho rằng nếu lưới điện không được nâng cấp kịp thời, nguy cơ quá tải và hạn chế khả năng giải tỏa công suất sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư cũng như mục tiêu phát triển năng lượng của địa phương.
Để tháo gỡ nút thắt này, Đắk Lắk đang kiến nghị đẩy nhanh tiến độ nhiều công trình truyền tải trọng điểm. Trong đó, dự án Trạm biến áp 500 kV Krông Búk và đường dây đấu nối được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong việc nâng cao năng lực truyền tải điện của khu vực. Với tổng mức đầu tư hơn 2.100 tỷ đồng, công trình dự kiến khởi công vào quý IV/2026 và đưa vào vận hành trong năm 2027, góp phần giải quyết bài toán hạ tầng cho các dự án năng lượng tái tạo đang và sẽ triển khai trên địa bàn.
Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ nằm ở hạ tầng truyền tải. Một trong những vấn đề được Đắk Lắk nhiều lần kiến nghị là việc triển khai các cơ chế mới vẫn còn chậm do thiếu hướng dẫn cụ thể. Dù Nghị quyết số 253/2025/QH15 đã mở ra nhiều cơ hội cho việc điều chỉnh quy hoạch và phát triển các dự án điện, song địa phương vẫn gặp khó trong quá trình thực hiện khi một số nội dung chưa được hướng dẫn chi tiết.
Đáng chú ý, việc xử lý chuyển tiếp đối với các dự án đang lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi trước thời điểm nghị quyết có hiệu lực vẫn chưa có quy định rõ ràng. Điều này khiến nhiều dự án lúng túng trong việc áp dụng quy trình cũ hay mới, ảnh hưởng đến tiến độ lựa chọn nhà đầu tư. Các thủ tục liên quan đến chấp thuận chủ đầu tư đối với dự án lưới điện cũng còn những khoảng trống cần sớm được hướng dẫn thống nhất.
Nhìn từ thực tiễn Đắk Lắk, một câu hỏi đang được đặt ra không chỉ với địa phương mà cả các cơ quan quản lý: cơ chế đã được ban hành, vậy đâu là khâu đang làm chậm quá trình hiện thực hóa các dự án? Bởi nếu các điểm nghẽn về thủ tục không sớm được tháo gỡ, nguy cơ chậm tiến độ đầu tư hạ tầng truyền tải sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến khả năng khai thác hiệu quả tiềm năng năng lượng tái tạo của Tây Nguyên.
Ở góc độ quản lý ngành, tại buổi làm việc với tỉnh Đắk Lắk mới đây, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh, việc triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh là nhiệm vụ mang tính “mệnh lệnh”, gắn trực tiếp với bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
“Cơ chế đã có, vấn đề quan trọng hiện nay là tổ chức thực hiện. Các địa phương phải chủ động, quyết liệt để không xảy ra thiếu điện trong bất kỳ kịch bản nào từ nay đến năm 2030”, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long nói.
Từ điện gió, điện mặt trời đến cà phê, sầu riêng hay hồ tiêu, điểm chung của Tây Nguyên là nguồn tài nguyên rất lớn. Nhưng điều người dân kỳ vọng không chỉ là tăng trưởng về sản lượng, mà quan trọng hơn là phần giá trị gia tăng phải thực sự ở lại với địa phương.
Muốn làm được điều đó, mỗi lĩnh vực cần những giải pháp mang tính căn cơ.
Đối với nông sản xuất khẩu, bài toán không còn nằm ở việc tăng diện tích hay sản lượng, mà là xây dựng vùng nguyên liệu bền vững, phát triển chế biến sâu và nâng cao giá trị thương hiệu. Chỉ khi chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang xuất khẩu sản phẩm chế biến, Tây Nguyên mới có thể giữ lại phần giá trị lớn hơn trong chuỗi cung ứng.
Với năng lượng tái tạo, ưu tiên hàng đầu là đẩy nhanh tiến độ các công trình truyền tải, đồng thời sớm hoàn thiện các quy định hướng dẫn để tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục đầu tư. Khi hạ tầng truyền tải được nâng cấp đồng bộ, tiềm năng điện gió, điện mặt trời của khu vực mới có thể được khai thác hiệu quả hơn.
Ở lĩnh vực logistics, yêu cầu đặt ra là tăng cường liên kết vùng, phát triển hệ thống kho bãi, trung tâm logistics và kết nối thuận lợi hơn với các cảng biển. Đây được xem là chìa khóa để giảm chi phí vận chuyển, nâng cao sức cạnh tranh cho hàng hóa của Tây Nguyên.
Đối với công nghiệp chế biến, việc thu hút các dự án quy mô lớn, ứng dụng công nghệ hiện đại và gắn với vùng nguyên liệu được xem là giải pháp quan trọng để hình thành các chuỗi giá trị khép kín, từng bước chuyển dịch từ xuất khẩu thô sang xuất khẩu sản phẩm có hàm lượng chế biến cao.
Trong khi đó, thương mại hiện đại cần được phát triển theo hướng đồng bộ giữa hạ tầng thương mại, hệ thống phân phối và chuyển đổi số. Sự mở rộng của các siêu thị, trung tâm thương mại, sàn thương mại điện tử cùng với các chương trình xúc tiến thương mại sẽ giúp hàng hóa Tây Nguyên tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng trong nước và quốc tế, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các kênh phân phối truyền thống.
Có thể thấy, năm trụ cột của ngành Công Thương không tồn tại riêng lẻ mà gắn kết chặt chẽ với nhau trong một chuỗi giá trị thống nhất. Nông sản tạo nguồn nguyên liệu cho công nghiệp chế biến; năng lượng bảo đảm nguồn lực cho sản xuất; logistics kết nối hàng hóa với thị trường; còn thương mại hiện đại mở rộng không gian tiêu thụ và gia tăng giá trị cho sản phẩm.
Cảng Quy Nhơn.
Những quyết sách được thông qua tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đang mở ra dư địa mới cho các lĩnh vực này. Tuy nhiên, cơ chế chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành những công trình, dự án và sinh kế cụ thể.
Khi những container cà phê không chỉ chở nguyên liệu mà mang theo các sản phẩm chế biến mang thương hiệu Việt Nam; khi những cánh đồng điện gió được giải tỏa hết công suất; khi hàng hóa của Tây Nguyên hiện diện ngày càng nhiều trong các hệ thống phân phối hiện đại và trên các nền tảng số, đó cũng là lúc năm trụ cột của ngành Công Thương thực sự trở thành động lực đưa Tây Nguyên bứt phá trong giai đoạn phát triển mới.
Vận hội của Tây Nguyên hôm nay không chỉ đến từ tiềm năng sẵn có, mà còn từ khả năng biến tiềm năng thành giá trị thực. Và điều đó chỉ có thể đạt được khi nghị trường, Chính phủ, địa phương, doanh nghiệp và người dân cùng đồng hành trên một hành trình dài hơi.
Những năm gần đây, ngành Công Thương đã triển khai đồng bộ nhiều chương trình xúc tiến thương mại, phát triển thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ, góp phần nâng cao giá trị nông sản, mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu. Đây là nền tảng quan trọng để các địa phương khu vực Tây Nguyên tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp chế biến, hoàn thiện hạ tầng logistics, từng bước khép kín chuỗi giá trị, nâng cao sức cạnh tranh và gia tăng giá trị cho nông sản trong giai đoạn phát triển mới.
Mời đọc giả đón đọc Kỳ cuối: Cánh cửa Diên Hồng vẫn mở giữa đại ngàn