Dư địa thị trường hàng trăm tỷ USD
Ngày 24/4, tại tỉnh Lai Châu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh tổ chức Hội nghị “Phát triển nông nghiệp hàng hóa, dược liệu theo hướng kinh tế xanh”, thu hút sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và địa phương.
Tỉnh Lai Châu xác định sâm là “quốc bảo” cần được bảo tồn, phát triển bài bản. Ảnh: Tùng Đinh
Chia sẻ tại Hội nghị, TS. Phạm Quang Tuyến, Viện Khoa học lâm nghiệp Việt Nam cho hay, sâm Lai Châu là một trong những dược liệu quý hiếm với hàm lượng saponin cao. Ở nhóm cây 5-7 năm tuổi, hàm lượng saponin toàn phần đạt 17,68-19,71%, vượt nhiều loài dược liệu khác. Nhiều mẫu có chỉ số MR2 ở mức triển vọng, tạo nền tảng cho phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe giá trị cao.
Không chỉ có giá trị khoa học, sâm Lai Châu còn gắn bó chặt chẽ với tri thức bản địa của đồng bào Hà Nhì, Dao, H’Mông… Từ lâu, loài cây này đã được sử dụng để bồi bổ sức khỏe, phục hồi thể lực, trị cảm lạnh và chăm sóc sau sinh. Chính yếu tố văn hóa – bản địa này góp phần làm nên giá trị khác biệt cho sản phẩm.
Những năm gần đây, sâm Lai Châu dần được “đánh thức” thông qua các chương trình phát triển của Trung ương và địa phương. Sản phẩm đã được bảo hộ giống cây trồng, xây dựng nhãn hiệu và mở rộng hợp tác quốc tế với các thị trường như Hàn Quốc, Nhật Bản. Trên thị trường, nhiều sản phẩm chế biến như hồng sâm, trà sâm, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm… đã xuất hiện, cho thấy bước chuyển từ khai thác thô sang gia tăng giá trị.
Do vậy, TS. Phạm Quang Tuyến, cho rằng, định hướng phát triển cần chuyển từ “bán củ” sang “bán giá trị”, tức xây dựng hệ sinh thái sản phẩm đa dạng, có thương hiệu và khả năng cạnh tranh.
Một trong những điểm nhấn quan trọng được các chuyên gia nhấn mạnh là dư địa thị trường của sâm Lai Châu còn rất lớn. Hiện nay, nhu cầu nguyên liệu y học trong nước mới đáp ứng khoảng 25%, tương đương quy mô khoảng 400 triệu USD mỗi năm. Điều này cho thấy dư địa thay thế nhập khẩu và phát triển nguồn nguyên liệu trong nước còn rất rộng.
Ở quy mô toàn cầu, thị trường dược liệu và sản phẩm từ sâm đạt khoảng 230 tỷ USD vào năm 2021 và được dự báo tăng lên 430 tỷ USD vào năm 2028. Đây là một trong những thị trường có tốc độ tăng trưởng nhanh, gắn với xu hướng tiêu dùng sản phẩm tự nhiên, chăm sóc sức khỏe và làm đẹp.
Trong bối cảnh đó, sâm Lai Châu có cơ hội lớn để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đặc biệt, mô hình trồng sâm dưới tán rừng không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn góp phần bảo vệ rừng, tạo sinh kế tại chỗ và hạn chế di cư lao động. Đây được xem là hướng đi “giữ rừng bằng kinh tế” - phù hợp với mục tiêu phát triển xanh, bền vững. Ngoài ra, sâm Lai Châu còn có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái, du lịch sức khỏe, mở rộng không gian giá trị từ sản xuất sang dịch vụ.
Dù tiềm năng lớn, việc phát triển sâm Lai Châu vẫn đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề tiêu chuẩn chất lượng và vị thế trong chuỗi giá trị. Theo PGS.TS Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu (Bộ Y tế), hiện nay sâm Lai Châu vẫn đang được đánh giá theo tiêu chuẩn chung trong Dược điển Việt Nam V, vốn chủ yếu dựa trên nghiên cứu về sâm Ngọc Linh. Tuy nhiên, nhiều chỉ tiêu hoạt chất của hai loại sâm có sự khác biệt đáng kể.
Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng MR2 của sâm Lai Châu dao động rộng, nhiều mẫu đạt mức cao, thậm chí vượt sâm Ngọc Linh. Các chỉ tiêu khác như Rg1, Rb1 cũng đạt ngưỡng tốt. Tuy vậy, dữ liệu vẫn cần được mở rộng để xây dựng bộ tiêu chuẩn riêng. Việc chuẩn hóa chất lượng không chỉ giúp kiểm soát thị trường, chống gian lận thương mại mà còn tạo cơ sở pháp lý để phát triển sản phẩm có giá trị cao và hướng tới xuất khẩu.
Ở góc độ sản xuất, quy mô trồng sâm Lai Châu hiện vẫn còn nhỏ, sản lượng thấp, chưa đáp ứng nhu cầu chế biến và thị trường. Điều này khiến việc xây dựng thương hiệu và chuỗi giá trị gặp nhiều khó khăn.
Hướng tới ngành hàng chiến lược gắn kinh tế xanh
Ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhận định, Lai Châu có lợi thế lớn với hệ sinh thái rừng đa dạng, khí hậu đặc thù vùng núi cao rất phù hợp phát triển dược liệu. Toàn tỉnh hiện có hơn 23.000 ha dược liệu, trong đó sâm Lai Châu được xác định là sản phẩm chủ lực. Hiện một số doanh nghiệp, hợp tác xã đã đầu tư phát triển sâm Lai Châu và hình thành liên kết với người dân trong trồng, chế biến, tiêu thụ sản phẩm. Đây là nền tảng để xây dựng chuỗi giá trị dược liệu bền vững.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Quốc Trị (bìa phải) và lãnh đạo UBND tỉnh Lai Châu, Báo Nông nghiệp và Môi trường tham quan gian hàng trong khuôn khổ hội nghị vào chiều 23/4. Ảnh: Tùng Đinh
Để phát triển thành ngành hàng chiến lược, ông Diện khuyến nghị, địa phương cần quy hoạch vùng trồng tập trung, bảo tồn nguồn gen, mở rộng diện tích, đồng thời phát triển chế biến sâu và đa dạng hóa sản phẩm. Bên cạnh đó, việc xây dựng thương hiệu gắn với bản sắc địa phương, kết hợp du lịch trải nghiệm và tăng cường liên kết “4 nhà” sẽ là chìa khóa để nâng cao giá trị.
Về phía địa phương, ông Nguyễn Thành Đồng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu, cho hay, hiện địa phương cũng đã xác định sâm là “quốc bảo” cần được đầu tư bài bản. Nhiều chính sách đã được ban hành nhằm bảo tồn, nhân giống và phát triển vùng trồng. Tuy nhiên, để vươn ra thị trường quốc tế, cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành.
Theo các chuyên gia trong ngành, trong bối cảnh thị trường toàn cầu đang mở rộng nhanh, nếu tận dụng tốt cơ hội, sâm Lai Châu hoàn toàn có thể vươn lên trở thành sản phẩm dược liệu có vị thế, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế xanh, bền vững.
Hiện toàn tỉnh Lai Châu có khoảng 23.070 ha dược liệu, với nhiều loài giá trị như sâm Lai Châu, bảy lá một hoa, đảng sâm, đương quy, quế, thảo quả, sa nhân… Trong đó, sâm Lai Châu được đánh giá là dược liệu quý, có tiềm năng trở thành ngành hàng chiến lược của địa phương.