Trưng mua, trưng dụng tài sản là biện pháp Nhà nước dùng quyết định hành chính để mua bắt buộc (trưng mua) hoặc sử dụng có thời hạn (trưng dụng) tài sản của tổ chức, cá nhân trong tình huống khẩn cấp như chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh hay vì lý do quốc phòng, an ninh.
Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản được ban hành năm 2008. Sau 18 năm thực hiện, dự án luật sửa đổi đang được Quốc hội khóa XVI xem xét tại Kỳ họp thứ hai. Thảo luận tại Tổ 5 (gồm Đoàn đại biểu Quốc hội Quảng Ninh, Cao Bằng, Đà Nẵng) sáng 23/10, các đại biểu tập trung vào ba vấn đề: thẩm quyền của cấp xã, quyền lợi của chủ tài sản và cơ chế bồi thường.
Trao quyền cho cấp xã nhưng phải quy định rõ
Thảo luận tại tổ, Đại biểu Bế Xuân Trường (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng) cho biết, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản ra đời năm 2008, thực tế áp dụng nhiều nhất của luật là ứng phó thiên tai, bão lũ, trong đó Quân đội luôn là lực lượng đi đầu.
Đại biểu Bế Xuân Trường (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng).
Từ thực tiễn đó, đại biểu cho rằng, bài học kinh nghiệm có được chính là phương châm "4 tại chỗ": Chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ và phương châm này đến nay vẫn còn nguyên giá trị.
Tuy nhiên, khi đại dịch Covid-19 bùng phát, "chúng ta hoàn toàn bị động, bất ngờ và gần như không áp dụng được các quy định về trưng mua, trưng dụng", đại biểu nhận định. Theo đại biểu, dự thảo lần này cần rút kinh nghiệm từ thực tế đó, đồng thời lược bỏ những nội dung đã được luật khác điều chỉnh để tránh chồng chéo.
Dự thảo luật cho phép Chủ tịch UBND cấp xã quyết định trưng dụng trong một số trường hợp. Đại biểu Bế Xuân Trường cho rằng, việc này là cần thiết. Đại biểu dẫn lại trận lũ quét tại Bắc Kạn năm 2008: đường sá bị chia cắt, lực lượng cấp tỉnh mất cả ngày vẫn chưa tới được hiện trường. Trong tình huống như vậy, chính quyền xã cần được chủ động ra quyết định.
Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đà Nẵng).
Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đà Nẵng) đồng tình với hướng phân cấp, song cho rằng Điều 17 dự thảo chưa rõ, vì không giải thích thế nào là trường hợp cấp Trung ương, cấp tỉnh "không tiếp cận hoặc chưa tiếp cận được", đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế huy động tài sản liên xã, liên tỉnh, quy định rõ ai điều phối, "không để ranh giới hành chính trở thành trở ngại" khi ứng phó khẩn cấp.
Không để người dân chịu thiệt
Đại biểu Lê Trọng Hòa (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ninh) dẫn chứng: khi ứng phó bão Yagi năm 2024, Quảng Ninh đã huy động 1.580 lượt ô tô, 110 lượt máy xúc và 465 lượt tàu xuồng. Với quy mô lớn như vậy, luật cần xác định rõ khi nhiều cơ quan cùng cần một tài sản thì ai quyết định thứ tự ưu tiên và cơ quan nào chịu trách nhiệm đến cùng về quyền lợi của chủ tài sản.
Đại biểu Lê Trọng Hòa (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ninh).
Về quy định cho phép trưng dụng bằng lời nói trong trường hợp đặc biệt, đại biểu đề nghị có mẫu giấy xác nhận đơn giản, giao chủ tài sản giữ một bản làm căn cứ. Theo đại biểu, tình huống khẩn cấp có thể rút gọn thủ tục nhưng không được bỏ qua trách nhiệm ghi nhận.
Đại biểu cũng đề nghị luật hóa nguyên tắc không từ chối bồi thường chỉ vì người dân thiếu chứng từ gốc, bởi giấy tờ có thể bị mất do chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh. Với quy định tài sản thuộc về Nhà nước nếu sau một năm thông báo chủ sở hữu không nhận lại (khoản 3 Điều 28), đại biểu đề nghị phân biệt người tự nguyện từ bỏ với người chưa thể nhận lại do sơ tán, mất liên lạc hoặc bị thương.
Liên quan đến giảm trách nhiệm cho người ra quyết định trưng dụng (khoản 4 Điều 5), đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm lưu ý, việc miễn, giảm trách nhiệm cho người ra quyết định trưng dụng không được làm suy giảm trách nhiệm giải trình. Người được huy động vận hành tài sản trưng dụng cần được thông báo đầy đủ lý do, thời hạn, quyền khiếu nại và được hưởng chính sách ưu đãi phù hợp.
Tiếp tục Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI, thảo luận tại Tổ 5 (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh/thành phố: Quảng Ninh, Cao Bằng, Đà Nẵng) về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), các đại biểu cùng thống nhất, luật sửa đổi phải giúp Nhà nước huy động nhanh nguồn lực khi khẩn cấp, đồng thời bảo đảm quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân có tài sản bị trưng mua, trưng dụng.