Viết tiếp sứ mệnh người làm báo Công Thương

81 năm trước, Báo Công Thương ra đời trong những ngày Nhà nước non trẻ đứng giữa muôn vàn gian khó nhưng cũng đầy khát vọng kiến quốc. Ngày 2/10/1945, Bộ trưởng Bộ Quốc dân kinh tế Nguyễn Mạnh Hà ký Nghị định số 8-BKT/VP về tổ chức bộ máy của Bộ. Điều 4 quy định Phòng ba mang tên “Phòng Kinh tế tạp san”, nhận nhiệm vụ “xuất bản Việt Nam Kinh tế tập san”.

Giữa lúc bộ máy chính quyền cách mạng vừa hình thành, ngân khố còn hết sức eo hẹp, một đơn vị chuyên làm báo đã được đặt trong cơ cấu Bộ Quốc dân kinh tế. Công tác thông tin kinh tế đã hiện diện ngay trong những ngày đầu kiến thiết đất nước.

Hơn tám thập kỷ đã đi qua, thế giới nay khác xa những gì Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hà và những người làm "Việt Nam Kinh tế tập san" buổi đầu có thể hình dung. Máy móc đã biết viết, trí tuệ nhân tạo có thể tạo một bản tin trong vài giây, thuật toán ngày càng tác động mạnh tới cách thông tin được phân phối và cách công chúng tiếp cận tin tức.

Câu hỏi với người làm Báo Công Thương cũng đã khác. Đổi mới không còn là lựa chọn, vấn đề là đổi mới đến đâu, đổi mới bằng cách nào để theo kịp công nghệ mà vẫn giữ được những giá trị làm nên tờ báo suốt hơn tám thập kỷ, đó là sự tin cậy, hiểu biết về ngành và trách nhiệm trước bạn đọc.

Ngược dòng lịch sử, ngay từ buổi đầu kiến thiết đất nước, sứ mệnh của Báo Công Thương đã gắn với hành trình xây dựng một nền kinh tế độc lập.

Một tuần sau Nghị định số 8-BKT/VP, ngày 9/10/1945, Sắc lệnh số 48 được ban hành, cho phép các công ty, hãng kỹ nghệ và thương mại ngoại quốc đang có ở Việt Nam tiếp tục kinh doanh. Những quyết định liên tiếp trong các tuần đầu của chính quyền cách mạng gắn với nhiều nhiệm vụ cấp bách gồm tổ chức bộ máy quản lý, duy trì hoạt động kinh tế và đưa chủ trương, chính sách vào đời sống. Việt Nam Kinh tế tập san giữ vai trò kết nối cơ quan quản lý kinh tế với giới sản xuất, kinh doanh và xã hội.

6 tuần sau, trên báo Cứu Quốc số 91 ngày 14/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài “Nhân tài và kiến quốc”. Người khẳng định: “Kháng chiến phải đi đôi với kiến quốc. Kháng chiến có thắng lợi thì kiến quốc mới thành công. Kiến quốc có chắc thành công, kháng chiến mới mau thắng lợi”. Trong 4 việc cần kiến thiết lúc ấy, Người xếp kinh tế ngay sau ngoại giao, đứng trước cả quân sự. Giữa lúc tiếng súng đã nổ ở Nam Bộ, đặt kinh tế lên trước quân sự là lựa chọn có chủ đích.

Cuối năm 1945, chiến sự đã nổ ra ở Nam Bộ, chính quyền cách mạng vừa thành lập, nguồn lực quốc gia còn rất hạn hẹp. Giữa nhiều nhiệm vụ cấp bách của một đất nước vừa giành độc lập, kiến thiết kinh tế đã được đặt ra. Nền độc lập muốn bền vững cần một nền kinh tế từng bước phục hồi và đời sống người dân được bảo đảm.

Báo chí cách mạng cũng vận động trong dòng chảy đó. Lê-nin trong bài “Bắt đầu từ đâu?” đăng trên báo Tia lửa (Iskra) số 4, tháng 5/1901 đã khẳng định: “Tờ báo không chỉ là người tuyên truyền tập thể và cổ động tập thể mà còn là người tổ chức tập thể”.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người khai sáng, người thầy vĩ đại của nền báo chí cách mạng Việt Nam, đồng thời là một nhà báo lớn với hàng nghìn bài viết bằng nhiều thứ tiếng nhằm phục vụ sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Người khẳng định: “Nhiệm vụ của báo chí là phục vụ Nhân dân, phục vụ cách mạng”. Tháng 6/1949, trong thư gửi lớp học viết báo Huỳnh Thúc Kháng, Người viết: “Nhiệm vụ của tờ báo là tuyên truyền, cổ động, huấn luyện, giáo dục và tổ chức dân chúng để đưa dân chúng đến mục đích chung”.

Tháng 9/1962, tại Đại hội lần thứ III của Hội Nhà báo Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”. Để làm tròn nhiệm vụ vẻ vang đó, Người căn dặn: “Nhiệm vụ của người làm báo là quan trọng và vẻ vang. Muốn hoàn thành tốt nhiệm vụ ấy thì phải cố gắng học tập chính trị, nâng cao tư tưởng, đứng vững trên lập trường giai cấp vô sản; phải nâng cao trình độ vǎn hóa, phải đi sâu vào nghiệp vụ của mình. Cần phải luôn luôn cố gắng, mà cố gắng thì nhất định thành công”.

Với báo chí kinh tế, nhiệm vụ gắn trực tiếp với đời sống sản xuất, kinh doanh, chính sách phải đến với doanh nghiệp và người dân bằng ngôn ngữ rõ ràng, dễ hiểu. Những vướng mắc trong sản xuất, lưu thông, thị trường cũng cần được phản ánh trở lại cơ quan quản lý bằng thông tin chính xác, có kiểm chứng. Ngay trong những ngày đầu, mối liên hệ giữa chính sách và thực tiễn đã trở thành một phần trong bản sắc của cây bút Công Thương.

Năm 2023, trên cương vị Phó Tổng Biên tập phụ trách Báo Công Thương, tôi ký phiếu trình Bộ trưởng đề nghị công nhận ngày 2/10/1945 là Ngày truyền thống của Báo Công Thương.

Trước đó, ngày 8/9/2023, Báo đã tổ chức hội thảo khoa học với sự tham dự của 21 đại biểu là các nhà quản lý, nhà khoa học và nhà nghiên cứu lịch sử để làm rõ những căn cứ về quá trình hình thành của tờ báo.

Sau hội thảo, chúng tôi đến gặp học giả Nguyễn Đình Đầu, khi đó 103 tuổi, người từng làm Bí thư cho Bộ trưởng Bộ Quốc dân kinh tế Nguyễn Mạnh Hà năm 1945. Cụ đồng tình với việc xác định ngày truyền thống của Báo và nhắc chúng tôi phải coi trọng việc gìn giữ, giáo dục truyền thống lịch sử. Với tờ báo đã đi qua nhiều lần chia tách, sáp nhập và đổi tên, lời dặn nghe giản dị nhưng rất nặng nghĩa tình, bởi muốn biết mình sẽ đi đâu, trước hết phải hiểu thật rõ mình đã bắt đầu từ đâu…

Ngày 18/6/2024, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên (nay là Phó Chủ tịch Quốc hội) ký Quyết định số 1599/QĐ-BCT, công nhận ngày 2/10/1945 là Ngày truyền thống của Báo Công Thương. Từ một nghị định tổ chức bộ máy cách đây hơn tám thập kỷ, mạch lịch sử đã được nhận diện lại đầy đủ hơn và cũng từ đó đặt thêm trách nhiệm cho những người đang cầm bút hôm nay…

Người xưa nói “ôn cố nhi tri tân”, ôn chuyện cũ để hiểu điều mới. Nhìn lại ngày 2/10/1945, chúng tôi càng hiểu rõ Báo Công Thương từ khi ra đời đã gắn với nhiệm vụ đưa chính sách kinh tế đến với đời sống và phản ánh hơi thở của đời sống trở lại với cơ quan quản lý. Thời thế thay đổi, công nghệ thay đổi, cách làm báo cũng thay đổi song sợi dây nối giữa chính sách và thực tiễn đó vẫn là phần bản sắc của tờ báo.

Từ tập san của Bộ Quốc dân kinh tế, Báo Công Thương đã đi qua hơn tám thập kỷ cùng những đổi thay của đất nước và của chính ngành Công Thương. Bộ máy quản lý nhà nước nhiều lần chia tách, hợp nhất, tên gọi của các cơ quan báo chí cũng thay đổi theo từng thời kỳ nhưng dòng tin kinh tế, công nghiệp và thương mại thì vẫn được tiếp nối.

Đến ngày 1/4/2008, số báo đầu tiên mang măng sét (manchette) “Công Thương” chính thức ra mắt, mở chặng đường mới của tờ báo trong mô hình quản lý ngành sau khi Bộ Công Thương được thành lập.

Bìa tờ tin Mặt trận Kinh tế số 3, tháng Giêng và tháng Hai năm 1949, in ba màu trên giấy dó giữa chiến khu, mang dòng chữ năm 1949 năm chuẩn bị Tổng phản công. Bản lưu chiểu Thư viện Quốc gia Việt Nam, ký hiệu D C.12.15, bản số hóa lưu tại kho tư liệu Báo Công Thương

Nếu tám thập kỷ là hành trình dài thì 3 năm đổi mới gần đây là giai đoạn chuyển động đặc biệt nhanh. Năm 2022, Báo điện tử Công Thương (congthuong.vn) mới có hơn 200.000 lượt truy cập mỗi tháng, đứng ở vị trí 626. Đến tháng 8/2024, lượng truy cập có thời điểm vượt 2 triệu lượt mỗi ngày, vươn lên vị trí thứ 24 trong nhóm các trang báo điện tử và tin tức có lượng truy cập cao nhất tại Việt Nam (theo bảng xếp hạng của Similarweb).

Cùng với báo điện tử, hệ sinh thái nội dung của Báo được mở rộng trên hơn 13 nền tảng số và mạng xã hội. Một số kênh đã hình thành cộng đồng người theo dõi từ vài trăm nghìn đến hơn 1 triệu người.

Quy mô sản xuất nội dung cũng tăng theo. Riêng năm 2025, Báo đăng hơn 48.600 tin, bài trên báo điện tử, thực hiện 31 nhiệm vụ truyền thông chính sách và tổ chức hơn 100 hội thảo, diễn đàn, tọa đàm, cuộc thi. Các sản phẩm báo chí của Báo giành 7 giải cấp Trung ương, trong đó có Giải C Giải Báo chí Quốc gia cùng 3 giải cấp địa phương.

Tăng trưởng của các chỉ số cũng đi cùng thay đổi trong cách tổ chức nội dung. Một bài viết trên trang điện tử không còn là điểm kết thúc của quá trình sản xuất, cùng một vấn đề có thể được tiếp tục triển khai bằng video, đồ họa, dữ liệu, tọa đàm, phỏng vấn trực tuyến hoặc các định dạng ngắn trên mạng xã hội. Người đọc cũng tiếp cận Báo qua nhiều kênh khác nhau thay vì chỉ tìm đến một địa chỉ như trước.

Những chuyển biến trong cách làm báo và chất lượng nội dung đã nhận được sự ghi nhận của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và bạn đọc. Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ Phạm Quang Vinh nhận định: “Không nhiều tờ báo ngành có được chiều sâu lịch sử như Báo Công Thương”. Theo ông, Báo đã tạo được dấu ấn ở khả năng phân tích, cảnh báo và gợi mở chính sách từ thực tiễn, từ câu chuyện hội nhập qua các hiệp định thương mại tự do đến những thời điểm chuỗi cung ứng toàn cầu bị đứt gãy.

Trong môi trường thông tin ngày càng dày đặc, tốc độ cập nhật nhanh và nhiều nội dung có thể được tìm thấy ở nhiều nơi, Báo Công Thương phải tạo ra giá trị riêng. Mỗi bài viết cần giúp bạn đọc hiểu ngành sâu hơn, chính sách rõ hơn, nhận diện vấn đề sớm hơn hoặc có thêm một góc nhìn thực sự hữu ích.

Nhìn lại chặng đường đã qua, tôi cũng không muốn chỉ nói về những con số đẹp. Tòa soạn đã có những thời điểm “chao đảo”, thứ hạng báo điện tử từng giảm mạnh sau sự cố an ninh mạng và một lần thay đổi giao diện chưa đạt kỳ vọng. Cơ cấu nhân lực vẫn còn những khoảng trống sau nhiều lần sáp nhập, nhất là lực lượng trẻ có khả năng làm báo đa phương tiện và làm việc với công nghệ mới. Nguồn thu quảng cáo cũng có thời điểm suy giảm trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp phải thắt chặt chi phí.

Nhắc lại những điều này trong ngày kỷ niệm không phải để kể khó, đó là cách tự nhắc mình rằng mọi kết quả đều có thể mong manh nếu phía sau chưa có công nghệ đủ chắc, đội ngũ đủ mạnh và mô hình tài chính đủ sức chống chịu trước biến động.

 

Trí tuệ nhân tạo không đến để thay thế nghề báo, nó buộc nghề báo phải tự sàng lọc lại cách làm, năng lực và chuẩn mực nghề nghiệp.

Trong bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số” nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 tới 21/6/2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ: “Sau hơn một thế kỷ đồng hành cùng dân tộc, báo chí cách mạng Việt Nam đang bước vào thời kỳ phát triển rất mới, rất khác trên hầu hết các phương diện. Không gian số đã trở thành một thành tố thiết yếu của đời sống thực hằng ngày. Công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới đã làm thay đổi tận gốc cách thông tin được tạo ra, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng”.

Đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người sử dụng Internet, tương đương 84,2% dân số. Số tài khoản của người Việt trên các mạng xã hội nước ngoài khoảng 203 triệu, trong khi trên các mạng xã hội trong nước khoảng 110 triệu.

Cùng đó, “trong trật tự truyền thông mới, báo chí không còn giữ vị trí gần như độc quyền phát tin”. Một sự kiện vừa xảy ra, chỉ vài phút sau đã có thể xuất hiện trên hàng trăm tài khoản, nền tảng và kênh truyền thông khác nhau. Tốc độ từng là lợi thế lớn của báo chí giờ không còn đủ để giữ người đọc.

Song chính lúc thông tin trở nên dư thừa, nhu cầu về một địa chỉ đáng tin cậy lại lớn hơn. Người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhấn mạnh: “Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần nơi tin cậy để hiểu đúng sự thật”. Đồng thời yêu cầu “người làm báo không được phép đánh đổi uy tín để tăng lượt xem. Trước khi đăng một tác phẩm báo chí, người làm báo cần trả lời ba câu hỏi: có đúng không, có cần thiết không, có ích cho xã hội không?”.

Một thế kỷ trước, nhà báo Mỹ Walter Lippmann đã cảnh báo về nguy cơ thông tin bị thao túng. Trong bài “Liberty and the News” năm 1920, ông viết về “một tấm màn sơn vẽ vào chỗ lẽ ra phải là ô cửa nhìn ra thế giới”. Ông cũng đưa ra quan niệm nổi tiếng về nghề báo, “There can be no higher law in journalism than to tell the truth and shame the devil”, tạm dịch rằng trong nghề báo không có chuẩn mực nào cao hơn sự thật và trách nhiệm phơi bày cái sai. Thời Lippmann, con người tạo ra “tấm màn” che khuất sự thật, còn ngày nay, công nghệ có thể tạo ra nội dung giả nhanh hơn, tinh vi hơn và với chi phí thấp hơn rất nhiều.

Báo Công Thương đã lựa chọn tiếp cận trí tuệ nhân tạo theo hai hướng song song, mạnh dạn ứng dụng công nghệ nhưng không buông lỏng kỷ luật nghề nghiệp. Ngày 1/11/2025, Báo đưa vào vận hành hệ thống quản trị tòa soạn tích hợp trí tuệ nhân tạo phục vụ sản xuất tin, bài và đánh giá chất lượng công việc. Tháng 5/2026, lãnh đạo Báo giao xây dựng quy chế sử dụng trí tuệ nhân tạo trong toàn cơ quan, nghiêm cấm sử dụng công cụ này để tạo dựng, chỉnh sửa hình ảnh và nội dung liên quan tới lãnh đạo Đảng, Nhà nước, nhân vật lịch sử cùng thông tin chính trị nhạy cảm.

Cùng với công nghệ, Báo Công Thương cũng đang từng bước xây dựng hệ cơ sở dữ liệu theo 31 nhóm lĩnh vực của ngành cùng bảng theo dõi hằng tháng các chỉ số công nghiệp, thương mại và hội nhập tại 34 tỉnh, thành phố. Mục tiêu không phải tạo thêm kho số liệu để lưu trữ mà biến dữ liệu thành công cụ làm việc thường xuyên của phóng viên, biên tập viên, phục vụ kiểm chứng, phân tích và phát hiện vấn đề từ thực tiễn.

Hướng đi này bám sát định hướng đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ: “Trong thời đại số, dữ liệu là một trụ cột của báo chí. Dữ liệu không chỉ là con số; đó là nền tảng của kiểm chứng và phương tiện để xây dựng và chuyển tải các tác phẩm báo chí một cách thuyết phục hơn, toàn diện hơn”; “khi dữ liệu được xây dựng và quản trị tốt, báo chí sẽ tăng sức thuyết phục và có khả năng phát hiện vấn đề từ sớm”.

Dữ liệu và công nghệ dù mạnh đến đâu vẫn không thay thế được trách nhiệm của người làm báo. Máy có thể tạo một bản tin trong vài giây nhưng máy không chịu trách nhiệm trước bạn đọc khi thông tin sai, không đứng trước pháp luật nếu một nội dung gây hậu quả và cũng không thể ngồi với một chủ doanh nghiệp vừa mất đơn hàng, nghe họ kể về nhà máy, dòng tiền, người lao động và những đêm mất ngủ để hiểu điều gì thực sự nằm phía sau một con số.

Bảng 3. Sáu câu hỏi trước mỗi trang viết

64 năm, công cụ làm báo đã thay đổi gần như hoàn toàn nhưng đặt hai bộ câu hỏi cạnh nhau vẫn thấy sợi chỉ xuyên suốt. Năm 1962, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc người viết phải tự hỏi: viết cho ai xem, viết để làm gì và viết thế nào cho phổ thông, dễ hiểu, ngắn gọn, dễ đọc. Đến năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt thêm 3 câu hỏi trước khi tác phẩm được công bố: có đúng không, có cần thiết không, có ích cho xã hội không?

6 câu hỏi đó tưởng đơn giản song trả lời cho đến nơi đến chốn lại không hề dễ. AI có thể tìm kiếm, tổng hợp, gợi ý cấu trúc và giúp người viết xử lý khối lượng dữ liệu rất lớn. Nhưng quyết định thông tin đã đủ chắc để đăng chưa, có đáng để nói lúc này không và khi xuất bản sẽ đem lại điều gì cho xã hội vẫn là trách nhiệm của người cầm bút. Nói cách khác, máy có thể hỗ trợ một phần công việc, lương tri nghề nghiệp thì không thể giao cho máy.

Muốn hiểu vì sao có những tờ báo đi qua hơn một thế kỷ vẫn giữ được vị trí trong đời sống xã hội, có lẽ phải nhìn xa hơn chuyện ai đưa tin nhanh hơn. Giá trị bền lâu thường được gây dựng từ năng lực hiểu vấn đề, sức nặng của phân tích và niềm tin mà bạn đọc dành cho mỗi thông tin được xuất bản.

The Economist là một trường hợp như vậy. Tờ báo do James Wilson sáng lập năm 1843. Walter Bagehot, con rể của Wilson, giữ cương vị Tổng Biên tập từ năm 1861 đến năm 1877. Trong 16 năm này, ông mở rộng nội dung sang các vấn đề chính trị và góp phần làm tăng ảnh hưởng của tờ báo trong giới hoạch định chính sách. “Lombard Street” xuất bản năm 1873, trở thành một trong những tác phẩm kinh điển về thị trường tiền tệ London và hoạt động ngân hàng trung ương.

Điều đáng học ở Bagehot không phải là việc một nhà báo phải trở thành học giả. Bài học nằm ở khả năng đi đến tận cùng bản chất của vấn đề rồi diễn đạt nó đủ sáng rõ để người làm chính sách, doanh nghiệp và bạn đọc đều có thể sử dụng được.

Ida Tarbell chọn một con đường khác. Đầu thế kỷ XX, nữ nhà báo Mỹ dành nhiều năm điều tra Standard Oil, đế chế dầu mỏ của John D. Rockefeller. Loạt bài của bà đăng trên “McClure's Magazine” từ tháng 11/1902, sau đó được tập hợp thành “The History of the Standard Oil Company” năm 1904. Tarbell lần theo hồ sơ, tài liệu và những phương thức Standard Oil sử dụng để củng cố vị thế trên thị trường.

Library of Congress đánh giá công trình điều tra của bà có ảnh hưởng lớn tới dư luận và góp phần tạo nên bối cảnh dẫn tới phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ năm 1911, buộc Standard Oil phải chia tách thành 34 công ty. 3 năm sau, Quốc hội Hoa Kỳ thông qua Đạo luật Clayton và thành lập Ủy ban Thương mại Liên bang trong một quá trình chống độc quyền rộng lớn hơn, chịu tác động của nhiều yếu tố về dư luận, chính trị và pháp luật.

Di sản nghề nghiệp Tarbell để lại nằm ở phương pháp làm báo dựa trên hồ sơ, chứng cứ và sự kiên trì theo đuổi vấn đề đến cùng. Sức nặng của tác phẩm đến từ những gì bà tìm ra, kiểm chứng và công bố.

Walter Lippmann lại để lại một bài học khác. Trong “Liberty and the News”, ông đặt sự thật và chất lượng thông tin vào trung tâm trách nhiệm của nghề báo. Hơn một thế kỷ sau, khi thông tin giả có thể được tạo ra bằng vài câu lệnh và lan đi trong vài phút nguyên tắc này thậm chí còn trở nên khắt khe hơn.

Bảng 4. 3 bài học từ báo chí kinh tế thế giới

Báo chí cách mạng Việt Nam cũng có những tấm gương như vậy. Ngày 25/5/1987, bài đầu tiên trong loạt “Những việc cần làm ngay” của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, ký bút danh N.V.L., xuất hiện trên trang nhất Báo Nhân Dân. Bài viết chưa đầy 400 chữ nhưng đi thẳng vào vấn đề nóng của đời sống lúc bấy giờ. Từ đó, “Những việc cần làm ngay” trở thành một chuyên mục được bạn đọc đặc biệt quan tâm trong những năm đầu Đổi mới.

Điều đọng lại sau những bài báo không nằm ở độ dài hay câu chữ cầu kỳ, đó là cách người viết chọn đúng việc cần nói, gọi đúng vấn đề và đặt trách nhiệm đúng nơi. Với báo chí kinh tế, sức nặng nhiều khi cũng bắt đầu từ đó, bất cập của thị trường, chính sách chưa đi được vào cuộc sống hay dấu hiệu bất thường trong hoạt động của doanh nghiệp nếu được theo đến cùng có thể giá trị hơn rất nhiều những lời bình chung chung.

Từ những bài học đó, chúng ta phải càng hiểu rõ hơn điều người làm báo Công Thương phải hướng tới. Bạn đọc của chúng ta có nhà hoạch định chính sách, doanh nhân, nhà đầu tư, người lao động trong nhà máy, khu công nghiệp và những người dân chịu tác động trực tiếp từ biến động của thị trường. Họ có rất nhiều nơi để biết một sự kiện vừa xảy ra, điều họ cần ở Báo Công Thương không đơn thuần là thêm một nguồn tin nhanh. Họ cần một nguồn tin hiểu ngành sâu, nhìn được vấn đề trong tổng thể và phát hiện những điều còn khuất sau số liệu, chính sách, thị trường. Nguồn tin đó phải đủ tin cậy để người đọc sử dụng như căn cứ tham khảo trong công việc và quyết định của mình. Với một tờ báo ngành, đó vừa là lợi thế vừa là thước đo khắt khe nhất về uy tín.

Tầm vóc của một tờ báo suy cho cùng được làm nên bởi tầm vóc của những người cầm bút. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”. Người chỉ rõ con đường rèn luyện nghề nghiệp: “Muốn tiến bộ, muốn viết hay, thì phải cố gắng học hỏi, ra công rèn luyện”. Người cũng cảnh báo căn bệnh dễ cản bước người viết: “Chớ tự ái, tự cho bài của mình là ‘tuyệt’ rồi. Tự ái tức là tự phụ mà tự phụ là kẻ địch dữ tợn nó ngăn chặn con đường tiến bộ của chúng ta”.

Nhà báo lão thành Phan Quang, người có hơn 70 năm cầm bút, từng nói người làm báo phải đi qua “ba cái đại học”: đại học báo chí, đại học chuyên ngành của lĩnh vực mình theo dõi và đại học ngoại ngữ. Với chuyên ngành, ông đúc kết rất gọn: “Làm việc gì thì phải hiểu sâu việc đó”.

Lời khuyên đó đặc biệt đúng với người làm báo Công Thương. Một ngày phóng viên có thể viết về giá điện, ngày khác là xăng dầu, quy tắc xuất xứ, phòng vệ thương mại, công nghiệp hỗ trợ hay an toàn hóa chất… Mỗi lĩnh vực đều có hệ thống pháp luật, dữ liệu và ngôn ngữ chuyên môn riêng, nếu người viết chỉ đứng ngoài nhìn vào, bài báo rất dễ dừng ở việc ghi lại phát biểu hoặc kể lại những điều người khác đã biết.

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, tôi cho rằng người làm báo cần thêm “cái đại học thứ tư”, đó là dữ liệu và công nghệ.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu: “Nhà báo trong kỷ nguyên số phải biết làm việc với dữ liệu, công cụ số, mạng xã hội, nguồn tin mở và các chuẩn mực an toàn thông tin. Càng nhiều công cụ, nhà báo càng cần bản lĩnh”.

Người viết phải biết tìm dữ liệu, đọc dữ liệu, kiểm tra nguồn và hiểu giới hạn của công cụ mình đang sử dụng. Với phóng viên Công Thương, yêu cầu này còn cụ thể hơn. Phải đọc được báo cáo tài chính ở mức cần thiết, hiểu chuỗi số liệu sản xuất công nghiệp, nhận ra một biến động bất thường trong xuất nhập khẩu, biết đặt câu hỏi cho AI và quan trọng hơn, biết nghi ngờ câu trả lời mà AI đưa ra.

Nâng tầm cây bút là công việc của cả tòa soạn, trước hết ở 4 năng lực.

Thứ nhất, chuyên sâu theo lĩnh vực. Mỗi phóng viên, biên tập viên cần am hiểu ít nhất một lĩnh vực quản lý của ngành, đủ kiến thức để trao đổi với chuyên gia, đọc tài liệu chuyên môn và phát hiện điểm bất hợp lý trong một dự thảo chính sách. Chuyên môn càng sâu, khả năng đặt đúng câu hỏi càng cao.

Thứ hai, làm chủ dữ liệu. Bài báo kinh tế thiếu số liệu được kiểm chứng vẫn là một bài viết chưa hoàn chỉnh. Cơ sở dữ liệu ngành mà Báo đang xây dựng phải trở thành công cụ làm việc hằng ngày của phóng viên, biên tập viên, phục vụ tra cứu, đối chiếu và phát hiện vấn đề. Dữ liệu phải được đọc, so sánh và đặt trong đúng phạm vi thời gian, không gian, phương pháp thống kê.

Thứ ba, kỷ luật kiểm chứng. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dặn: “Khi viết xong thì nhờ anh em xem và sửa giùm”. Trong tòa soạn số, lời dặn đó được thể hiện bằng quy trình biên tập nhiều tầng, đối chiếu nguồn, kiểm tra số liệu và hiệu lực văn bản. Công nghệ hỗ trợ người làm báo xử lý khối lượng thông tin lớn hơn nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về con người.

Thứ tư, bản lĩnh chính luận. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh công chúng mong muốn có “ngày càng nhiều hơn nữa những cây bút, những tác phẩm báo chí thực sự xuất sắc, tầm vóc”. Báo Công Thương cần những cây bút dám đi vào các vấn đề lớn của ngành, phản biện chính sách bằng lý lẽ, số liệu và chứng cứ, gọi đúng tên những bất cập khi đã có đủ căn cứ.

Văn bia Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442 tại Văn Miếu do Thân Nhân Trung soạn có câu: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh”. Với một tờ báo, nguyên khí nằm ở đội ngũ những người cầm bút có tri thức, bản lĩnh và trách nhiệm nghề nghiệp. Đầu tư cho người viết là đầu tư cho năng lực và tương lai của chính tờ báo.

Kỷ nguyên mới đang đặt báo chí kinh tế trước những yêu cầu chưa từng có về tốc độ, chiều sâu thông tin và năng lực lý giải những chuyển động ngày càng phức tạp của nền kinh tế.

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định đất nước đang đứng trước “bước ngoặt mới, vận hội mới mang tính lịch sử” trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc. Mục tiêu đến năm 2030 là trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Cùng với đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là “đột phá quan trọng hàng đầu”.

Ngành Công Thương gắn trực tiếp với nhiều mục tiêu phát triển. Trước đó, ngày 22/12/2025, trao quyết định giao Quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương cho đồng chí Lê Mạnh Hùng, Thủ tướng Chính phủ khẳng định Bộ Công Thương là bộ đa ngành, đa lĩnh vực, đóng vai trò “trụ cột” của nền kinh tế. Thủ tướng đề nghị ngành triển khai “6 tiên phong”, trong đó có phát triển nhanh, bền vững, số hóa, xanh hóa; đấu tranh với hàng giả, buôn lậu, gian lận thương mại và xuất xứ hàng hóa. Nhận nhiệm vụ, đồng chí Lê Mạnh Hùng cam kết kế thừa, phát huy truyền thống và thành quả của Bộ Công Thương, xây dựng môi trường thuận lợi, minh bạch, có khả năng dự báo cao cho doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Một môi trường kinh doanh minh bạch, có khả năng dự báo cao cần nguồn thông tin kinh tế chính xác, kịp thời và đủ chiều sâu. Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng đã chỉ đạo Báo Công Thương tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng truyền thông của ngành, trong đó có thông tin về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Câu chuyện bảo đảm điện mùa hè năm 2026 là một ví dụ. Ngày 24/6, công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đạt khoảng 58.456 MW, mức kỷ lục tại thời điểm đó. Trước sức ép phụ tải tăng cao, NSMO phải theo dõi sát diễn biến theo thời gian thực, chuẩn bị các phương án vận hành và phối hợp với các đơn vị phát điện, truyền tải, phân phối điện để bảo đảm cung ứng an toàn, liên tục.

Với báo chí, con số 58.456 MW tự nó chưa nói hết câu chuyện, điều người đọc cần biết là vì sao phụ tải tăng nhanh, hệ thống điện đang chịu sức ép ở đâu, những phương án nào được chuẩn bị để giữ dòng điện liên tục và yêu cầu gì đang đặt ra cho đầu tư nguồn, lưới trong những năm tới. Khi được đặt đúng bối cảnh, mỗi con số mới trở thành thông tin có giá trị và dữ liệu mới thực sự giúp người đọc hiểu những gì đang diễn ra phía sau vận hành của hệ thống.

Tháng 8/2026, Bộ trưởng giao Báo phối hợp cập nhật tổng thể Chiến lược truyền thông của ngành Công Thương. Nhiệm vụ đó đặt Báo trước đòi hỏi rõ ràng hơn về chất lượng nội dung, năng lực phân tích và khả năng chuyển tải chính sách tới doanh nghiệp, người dân. Báo sẽ lấy ý kiến của các đơn vị liên quan trong và ngoài Bộ ngay từ khi dựng khung, để chiến lược được viết từ những điểm nóng có thật của từng lĩnh vực chứ không viết từ bàn giấy.

Luật Báo chí số 126/2025/QH15 có hiệu lực ngày 1/7/2026, bổ sung nhiều quy định gắn với hoạt động báo chí trên không gian mạng, kinh tế báo chí và mô hình cơ quan báo chí trong giai đoạn mới. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đề cập yêu cầu xây dựng thể chế cho tòa soạn số, kinh tế báo chí số, báo chí dữ liệu, bảo vệ bản quyền và sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm; mỗi cơ quan báo chí trở thành “một tòa soạn số hiện đại, một trung tâm dữ liệu và tri thức, một địa chỉ tin cậy của nhân dân”.

Cuộc họp Hội đồng Biên tập Báo Công Thương năm 2026.

Với Báo Công Thương, định hướng đó gắn với 3 nhiệm vụ lớn trong những năm tới.

Thứ nhất, hoàn thành chuyển đổi sang tòa soạn số. Báo đã giảm mạnh báo in, tập trung nguồn lực cho báo điện tử và các nền tảng số. Chuyển đổi số phải bắt đầu ở tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất và văn hóa nghề nghiệp. Tổng biên tập của tòa soạn số phải “kiến tạo chiến lược sản phẩm, dữ liệu, công chúng, công nghệ và nhân lực”. Với tôi, đó không phải câu chuyện của ai khác, đó là phần việc mình phải trực tiếp chịu trách nhiệm.

Thứ hai, trở thành trung tâm dữ liệu và tri thức của ngành. Báo Công Thương có lợi thế tiếp cận sâu các lĩnh vực quản lý của ngành. Lợi thế này cần được chuyển thành hệ thống dữ liệu, bộ chỉ số và sản phẩm phân tích phục vụ công tác quản lý, hoạt động sản xuất, kinh doanh và nhu cầu thông tin của bạn đọc. Kho dữ liệu chỉ có giá trị khi phóng viên sử dụng hằng ngày để kiểm chứng số liệu, phát hiện biến động và tìm ra vấn đề mới.

Thứ ba, giữ vững vị thế địa chỉ tin cậy. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia và cảnh báo nguy cơ báo chí lệ thuộc vào thuật toán của các nền tảng bên ngoài. Theo đó, cơ quan báo chí cần hiện diện ở nơi công chúng đang có mặt nhưng đồng thời phải xây dựng kênh riêng, cộng đồng độc giả riêng, dữ liệu riêng và thương hiệu tin cậy của mình. Hai sự cố tấn công mạng mà Báo từng gặp là lời cảnh báo nếu không làm chủ hạ tầng công nghệ thì tòa soạn rất dễ rơi vào thế bị động ngay trong việc bảo vệ và phân phối thông tin.

Từ quán triệt tới chương trình hành động. Ngày 30/9/2026, hai ngày trước ngày truyền thống, tôi trực tiếp quán triệt tại Hội nghị Đảng bộ Báo Công Thương 5 nghị quyết và 1 chỉ thị của Bộ Chính trị: Nghị quyết số 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài; Nghị quyết số 24-NQ/TW về phát huy tính tiên phong, gương mẫu, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên; Nghị quyết số 25-NQ/TW về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới; Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch; Nghị quyết số 27-NQ/TW về phát triển các vùng và tổ chức không gian phát triển quốc gia; Chỉ thị số 07-CT/TW về đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh.

Với người làm báo, Nghị quyết số 25-NQ/TW là văn kiện chạm trực tiếp nhất. Nghị quyết yêu cầu “phát huy vai trò nòng cốt của các cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện trong sản xuất và lan toả thông tin chính thống”, truyền thông chính sách phải đi trước một bước, kết quả được “nghiệm thu theo mức độ tiếp cận và sử dụng thực tế của người dân”. Nghị quyết cũng đặt yêu cầu quán triệt phải gắn với kế hoạch hành động “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền”, chấm dứt tình trạng quán triệt hình thức, đối phó.

Trên cơ sở đó, Đảng ủy Báo xây dựng chương trình hành động với 10 chỉ tiêu đến năm 2030 và 6 nhóm nhiệm vụ, góp phần thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ III Đảng bộ Báo Công Thương nhiệm kỳ 2025 tới 2030. Mỗi nghị quyết, chỉ thị có chuyên mục hoặc tuyến bài riêng từ quý IV/2026; mỗi chủ trương lớn của ngành có phương án truyền thông của Báo ngay từ khâu dự thảo. Hết năm 2027, Báo có hệ thống đo mức độ tiếp cận và sử dụng thực tế đối với toàn bộ sản phẩm; hết năm 2028, toàn bộ dữ liệu nội dung được lưu trữ trên hạ tầng số trong nước; hằng năm, toàn bộ phóng viên, biên tập viên được bồi dưỡng năng lực số, kỹ năng kiểm chứng và sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm. Mỗi nhiệm vụ gắn với một đảng ủy viên theo dõi, một sản phẩm cụ thể và một mốc thời gian, để việc học không dừng ở hình thức.

Triết gia Hy Lạp cổ đại Heraclitus từng nói “không ai tắm hai lần trên cùng một dòng sông”. Dòng chảy báo chí hôm nay nhanh hơn rất nhiều so với 81 năm trước. Công nghệ thay đổi, cách sản xuất và phân phối thông tin thay đổi nhưng có những giá trị người làm Báo Công Thương phải giữ. Đó là viết cho nhân dân, phục vụ sự phát triển của nền kinh tế, tôn trọng sự thật và chịu trách nhiệm về từng thông tin được công bố.

81 năm trước, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa mới ra đời đã phải đương đầu với muôn và khó khăn: giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm hoành hành, vận mệnh đất nước khác nào “ngàn cân treo sợi tóc”. Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa thực hiện sách lược mềm dẻo, thêm bạn bớt thù, tranh thủ khả năng tối đa hòa hoãn, vừa sẵn sàng đối phó với tình hình xấu nhất xảy ra. Giữa những ngày còn bộn bề gian khó, thế hệ lập quốc vẫn dành một phòng của Bộ Quốc dân kinh tế cho công việc làm báo với nhiệm vụ xuất bản Việt Nam Kinh tế tập san. Hôm nay, trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi nhanh cách báo chí sản xuất, kiểm chứng và phân phối thông tin, giá trị lớn nhất người làm Báo Công Thương phải giữ vẫn là niềm tin của bạn đọc. Mỗi người cầm bút cần coi ngòi bút là vũ khí như Bác dạy, lấy sự thật làm chuẩn mực, lấy tri thức về ngành làm nền tảng và lấy trách nhiệm với bạn đọc làm giới hạn nghề nghiệp.