Đóng

Kỹ năng số nổi trội, vì sao nhân lực trẻ vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng?

Nghiên cứu gần đây của Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) và Decision Lab cho thấy năng lực số là điểm sáng của sinh viên mới tốt nghiệp. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần nhiều hơn khả năng sử dụng công nghệ để hoàn thành công việc.

Giỏi công nghệ nhưng vẫn gặp khó trong công việc 

Một sinh viên có thể sử dụng thành thạo phần mềm, tạo báo cáo bằng công cụ AI và nhanh chóng làm quen với nền tảng số. Nhưng khi được giao nhiều nhiệm vụ cùng lúc, người đó vẫn có thể gặp khó khăn trong xác định thứ tự ưu tiên, phối hợp với đồng nghiệp hoặc xử lý vấn đề phát sinh.

Sinh viên ngày càng thành thạo công nghệ số và các công cụ AI, song vẫn cần nâng cao kỹ năng giải quyết vấn đề, quản lý thời gian và làm việc nhóm.

Sự khác biệt giữa khả năng sử dụng công cụ và năng lực hoàn thành công việc là một trong những phát hiện đáng chú ý của Báo cáo Nâng tầm nhân lực Việt Nam 2026, do Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) phối hợp với Decision Lab thực hiện. 

Dựa trên đánh giá của 375 nhà ra quyết định tuyển dụng và 20 cuộc phỏng vấn chuyên sâu, nghiên cứu xem xét bảy nhóm năng lực được doanh nghiệp coi trọng ở sinh viên mới tốt nghiệp. 

Kết quả cho thấy năng lực số là nhóm duy nhất có mức thể hiện được đánh giá cao hơn mức độ quan trọng, với chênh lệch 3 điểm phần trăm. 6 nhóm năng lực còn lại đều ghi nhận khoảng cách theo chiều ngược lại. Năng lực số của sinh viên đang được đánh giá tương đối tốt, trong khi các năng lực cần thiết để chuyển công nghệ thành hiệu quả công việc vẫn có khoảng hụt lớn.  

Đáng chú ý, 80% nhà tuyển dụng đánh giá quản lý thời gian là năng lực quan trọng, nhưng chỉ 54% nhận định sinh viên mới tốt nghiệp thể hiện tốt kỹ năng này, tạo khoảng cách 26 điểm phần trăm. Với giải quyết vấn đề, hai tỷ lệ tương ứng là 84% và 61%, chênh lệch 23 điểm phần trăm. Giao tiếp và khả năng thích ứng cũng chưa đáp ứng đầy đủ kỳ vọng. 

Những con số trên phản ánh nhận định của doanh nghiệp trong mẫu khảo sát, không phải kết quả đo trực tiếp năng lực của toàn bộ sinh viên Việt Nam. Dù vậy, chúng cho thấy một thực tế đáng quan tâm: Người trẻ có thể nhanh nhạy với công nghệ nhưng vẫn cần được rèn luyện những năng lực cốt lõi để làm việc hiệu quả.  

Trong môi trường doanh nghiệp, quản lý thời gian không đơn thuần là hoàn thành nhiệm vụ đúng hạn. Người lao động phải biết đánh giá mức độ ưu tiên, dự báo rủi ro và chủ động trao đổi khi tiến độ có thể bị ảnh hưởng. Tương tự, giải quyết vấn đề đòi hỏi khả năng xác định nguyên nhân, cân nhắc các phương án và chịu trách nhiệm với quyết định, thay vì chỉ tìm kiếm một đáp án có sẵn.  

AI đang trở thành yêu cầu của nhiều vị trí 

Bên cạnh khoảng cách kỹ năng, nghiên cứu BUV và Decision Lab cho thấy AI đang tác động rõ rệt đến kỳ vọng tuyển dụng.

Khoảng cách giữa năng lực của sinh viên mới tốt nghiệp và kỳ vọng của nhà tuyển dụng.

Theo khảo sát, 94% nhà tuyển dụng cho biết yêu cầu về năng lực số và AI đối với sinh viên mới tốt nghiệp đã tăng trong hai đến ba năm gần đây. Đồng thời, 83% nhận định AI đã hoặc đang bắt đầu thay đổi tiêu chí tuyển dụng. Tuy nhiên, doanh nghiệp không phổ biến yêu cầu tất cả ứng viên phải biết lập trình AI. Cho thấy AI đang được nhìn nhận như một công cụ làm việc ở nhiều lĩnh vực, chứ không còn giới hạn trong ngành công nghệ thông tin. 

Trong thương mại, AI có thể hỗ trợ phân tích hành vi khách hàng và xây dựng nội dung. Với logistics, công nghệ có thể hỗ trợ xử lý thông tin chuỗi cung ứng và dự báo nhu cầu. Trong công nghiệp, AI có thể góp phần phân tích dữ liệu vận hành, nhận diện bất thường hoặc hỗ trợ cải tiến quy trình. 

Tuy nhiên, khả năng sử dụng AI chỉ tạo giá trị khi người lao động biết xác định vấn đề cần giải quyết và kiểm soát chất lượng đầu ra. 

Từ góc độ phát triển công nghiệp, ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), từng nhấn mạnh tại một hội thảo trong khuôn khổ APEC rằng giá trị của công nghệ cần được thể hiện qua năng suất lao động, chất lượng sản phẩm và giá trị gia tăng. 

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với nhân lực trẻ. Một bản báo cáo được AI hỗ trợ soạn thảo có thể hoàn thành nhanh hơn, nhưng nếu dữ liệu sai hoặc kết luận thiếu căn cứ, hiệu quả công việc vẫn không được bảo đảm. 

Người lao động vì vậy cần biết kiểm chứng thông tin, nhận diện giới hạn của công cụ và chịu trách nhiệm đối với kết quả cuối cùng. AI không thay thế yêu cầu về tư duy phản biện; ngược lại, khi công cụ ngày càng mạnh, năng lực phán đoán của con người càng quan trọng. 

Từ sử dụng công cụ đến phát triển năng lực nghề nghiệp 

Sự thay đổi trong kỳ vọng tuyển dụng đặt ra yêu cầu đối với giáo dục đại học: Đào tạo AI không nên chỉ dừng ở việc hướng dẫn sử dụng phần mềm. Người học cần được thực hành trên những nhiệm vụ gắn với chuyên môn, có tiêu chí đánh giá rõ ràng và được yêu cầu giải thích cách đưa ra quyết định. 

Chẳng hạn, khi sử dụng AI để phân tích một tình huống kinh doanh, sinh viên cần kiểm tra nguồn dữ liệu, nhận diện giả định và cân nhắc khả năng triển khai phương án. Nếu chỉ sao chép kết quả do công cụ tạo ra, người học có thể hoàn thành bài tập nhưng chưa chắc phát triển được khả năng giải quyết vấn đề độc lập. 

Theo PGS.TS Trịnh Thị Thu Hương, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển nhân lực logistics Việt Nam (VALOMA), AI đang tác động mạnh đến hoạt động học tập và nghiên cứu. Thay vì chỉ hạn chế sử dụng, các cơ sở đào tạo cần hướng dẫn sinh viên khai thác công nghệ có trách nhiệm, đồng thời phát triển tư duy phản biện.

Sinh viên cần được trang bị khả năng kiểm chứng thông tin và làm chủ công nghệ để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.

Ở góc độ thực tiễn đào tạo, BUV giới thiệu mô hình Degree Plus, kết hợp chương trình học thuật với Hộ chiếu Năng lực nghề nghiệp toàn cầu gồm ba trụ cột: kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng cá nhân và trải nghiệm quốc tế. Mô hình tập trung vào những năng lực doanh nghiệp đang cần, từ quản lý thời gian, giải quyết vấn đề và thích ứng đến ứng dụng AI. 

"Chúng tôi không chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng mà chấm điểm dựa trên sự tiến bộ trong suốt quá trình học tập. Sinh viên phải tham gia các buổi bảo vệ và tranh luận trực tiếp, nơi giảng viên đặt câu hỏi phản biện để kiểm tra mức độ hiểu và làm chủ sản phẩm của chính các em", TS. Phạm Hải Chung, Trưởng khoa Truyền thông và Sáng tạo tại BUV, chia sẻ. 

Báo cáo năng lực do BUV và Decision Lab thực hiện cung cấp thêm căn cứ để xác định những năng lực cần được ưu tiên, trong đó nhấn mạnh sự khác biệt giữa khả năng tiếp cận công nghệ và năng lực vận dụng công nghệ vào công việc. 

Đối với sinh viên, điều quan trọng không phải sử dụng được bao nhiêu công cụ AI, mà là hiểu công cụ có thể hỗ trợ ở đâu, khi nào cần kiểm chứng và làm thế nào để tạo ra kết quả đáng tin cậy. Lợi thế kỹ năng số là tín hiệu tích cực, nhưng để trở thành lợi thế nghề nghiệp bền vững, người học cần kết hợp công nghệ với khả năng giải quyết vấn đề, tư duy phản biện và trách nhiệm đối với công việc. 

Hoàng Thanh